Тақырып 8

Табиғи-аумақтық кешендер

Спецификация бойынша не тексеріледі:

Географиялық қабық және оның заңдылықтарыТАК түрлеріҚазақстанның ірі физикалық-географиялық аудандарыАдам және табиғи кешендер

Бір минутта мәні

Табиғи-аумақтық кешен (ТАК) — жер бетінің жер бедері, климаты, сулары, топырағы, өсімдіктері мен жануарлары өзара байланысып, біртұтас жүйе құрайтын бөлігі. Ең ірі ТАК — географиялық қабық, одан кейін — материктер мен мұхиттар, табиғат зоналары, физикалық-географиялық елдер мен аудандар, ал ең кішілері — шатқалдар мен фациялар (жыраның беткейі, көлдің жағасы). Бір компонентті өзгертсең — қалғандарының бәрі өзгереді.

Қарапайым тілмен

ТАК — табиғаттың «командасы». Командада бір ойыншыны ауыстырсаң (мысалы, батпақты құрғатсаң), бүкіл команданың ойыны өзгереді: жер асты суларының деңгейі, топырақ, өсімдіктер, құстар.

Бәрі байланысты

Беткейдегі орманды кесті → жаңбыр суы тезірек ағады → топырақ шайылады → жыралар пайда болады → өзен тайызданып, лайға толады.

Үлкеннен кішіге

Географиялық қабық → материк → табиғат зонасы → физикалық-географиялық аудан (мысалы, Сарыарқа) → шатқал (жеке төбе) → фация (оның оңтүстік беткейі).

Зоналық және азоналық

Зоналық ТАК ендікке байланысты (тайга, дала). Азоналық — жер бедері мен геологияға байланысты (таулар, ойпаттар) және әртүрлі зоналарда кездеседі.

Табиғи және антропогендік

Егер адам кешенді қатты өзгертсе (егістік, су қоймасы, қала, карьер), бұл енді антропогендік ландшафт.

Ұғымдар мен терминдер

ТАК
Табиғи-аумақтық кешен — аумақтағы табиғат компоненттерінің заңды үйлесімі
Географиялық қабық
Ең ірі ТАК, Жердің барлық қабықтарының өзара әрекеттесу аймағы
Зоналық
Табиғи кешендердің экватордан полюстерге қарай заңды түрде алмасуы
Азоналық
Ендікке байланысты емес ерекшеліктер (жер бедері, геологиялық құрылым)
Ландшафт
Шығу тегі бірдей біртекті табиғи кешен
Рекультивация
Бұзылған жерлерді қалпына келтіру

Тақырыпты талдау

Географиялық қабық және оның заңдылықтары 8 сынып

Географиялық қабық — литосфера, атмосфера, гидросфера және биосфера түйісіп, бір-біріне енетін Жердің біртұтас қабығы. Оның қалыңдығы ≈ 30–40 км.

Заңдылықтары: тұтастық (бір компоненттің өзгеруі бәрін өзгертеді), ырғақтылық (тәуліктік, маусымдық, көпжылдық ырғақтар), зат пен энергия айналымы, зоналық (ендік және биіктік), азоналық.

ТАК түрлері 7–8 сынып

Мөлшері бойынша: ғаламдық (қабық), аймақтық (материктер, зоналар, елдер, аудандар), жергілікті (шатқалдар, фациялар). Шығу тегі бойынша: табиғи және антропогендік (агроландшафттар, қалалық, су шаруашылығы, өнеркәсіптік).

Табиғи ауданды жер бедерінің, климаттың және топырақтың ұқсастығы бойынша бөледі: мысалы, Тұран ойпаты, Алтай, Каспий маңы.

Қазақстанның ірі физикалық-географиялық аудандары 9 сынып

1) Шығыс Еуропа жазығы (Каспий маңы ойпаты, Орал маңы); 2) Орал таулары (Мұғалжар); 3) Батыс Сібір жазығы (солтүстік); 4) Тұран ойпаты (Қызылқұм, Мойынқұм, Бетпақдала шөлдері, Үстірт, Маңғыстау); 5) Қазақтың ұсақ шоқылығы — Сарыарқа; 6) Алтай-Саян таулы өлкесі; 7) Орта Азия таулары (Тянь-Шань, Жетісу Алатауы, Тарбағатай).

Қазақтың табиғи хоронимдері — аудан атаулары: Сарыарқа («сары арқа»), Бетпақдала («бақытсыз дала»), Мойынқұм, Үстірт, Маңғыстау, Жетісу («жеті өзен»).

Адам және табиғи кешендер 9 сынып

Антропогендік әсер: жер жырту, суару, ағаш кесу, пайдалы қазбаларды өндіру, құрылыс. Салдары — эрозия, сортаңдану, шөлейттену, ластану, бұзылған жерлер.

Жақсарту жолдары: үйінділер мен карьерлерді рекультивациялау, орман мелиорациясы (қорғаныш белдеулері), су үнемдейтін суару, ЕҚТА құру, «жасыл» қалалар.

Шешімі бар есеп мысалдары

Есеп 1Тізбекті жалғастырыңыз: Солтүстік Қазақстанда даланы жырту (1950-жылдар) → ?
  1. Шөп жамылғысы жоқ → күшті желдер жоғарғы қабатты ұшырып әкетеді.
  2. Шаңды дауылдар басталып, құнарлылық төмендейді (жел эрозиясы).
Жауабы Топырақтың жел эрозиясы
Есеп 2Алтай таулары — зоналық па, әлде азоналық ТАК па?
  1. Таулар ендікке емес, тектоникаға байланысты пайда болған.
  2. Таудың ішінде биіктік белдеулік әрекет етеді.
Жауабы Азоналық (ішінде биіктік белдеулік бар)

ҰБТ-дағы жиі қателіктер

  • Сарыарқа — тау да, ойпат та емес, ұсақ шоқылы өлке.
  • Тұтастық — бір компоненттің өзгеруі қалғандарының бәрін өзгертеді.
  • Антропогендік ландшафтты адам жасаған немесе қатты өзгерткен.

Есте сақта

ТАК = компоненттер командасы. Бірін өзгерттің — бәрі өзгереді. Қабықтан фацияға дейін.

Өзіңді тексер

1. Ең ірі табиғи кешен:
  1. Материк
  2. Табиғат зонасы
  3. Географиялық қабық
  4. Шатқал
Жауабын көрсету

Географиялық қабық Ғаламдық деңгей.

2. Бетпақдала қай ауданға жатады?
  1. Батыс Сібір жазығы
  2. Тұран ойпаты
  3. Алтай
  4. Орал
Жауабын көрсету

Тұран ойпаты Оңтүстіктегі шөлдер.

3. Бір компоненттің өзгеруі басқаларының өзгеруіне әкелетін заңдылық:
  1. Ырғақтылық
  2. Тұтастық
  3. Зоналық
  4. Азоналық
Жауабын көрсету

Тұтастық Тұтастық.

4. Антропогендік ландшафтқа мысал:
  1. Тайга
  2. Су қоймасы
  3. Мұздық
  4. Сахара шөлі
Жауабын көрсету

Су қоймасы Адам жасаған.

Байланысты тақырыптар

7. Биосфера9. Табиғатты пайдалану және геоэкология4. Литосфера

Деңгейіңді біл: ҰБТ-ға тегін диагностика