Тақырып 10

Геоэкологиялық зерттеулер негіздері

Спецификация бойынша не тексеріледі:

Табиғаттың антропогендік өзгерістеріОрта сапасының көрсеткіштеріГеоэкологиялық зерттеу әдістері

Бір минутта мәні

Геоэкологиялық зерттеулер ауа, су және топырақ қаншалықты таза және ластану қайдан шығады деген сұраққа жауап береді. Ол үшін заттардың концентрациясын өлшеп, оны нормалармен — шекті рауалы концентрациялармен (ШРК) салыстырады, ластану индекстерін есептейді, бекеттерде және ғарыштан мониторинг жүргізеді және нәтижелерін карталарда көрсетеді.

Қарапайым тілмен

Геоэколог — табиғаттың дәрігері сияқты. Ол «талдау» алады (су, ауа, топырақ сынамалары), оны «нормамен» (ШРК) салыстырады және «диагноз» қояды: таза, орташа ластанған немесе қауіпті.

ШРК — басты «сызғыш»

Шекті рауалы концентрация — адамға және табиғатқа зиян келмейтін заттың ең көп мөлшері. ШРК-ның 2 есе асуы — ластану нормадан екі есе жоғары деген сөз.

Мониторинг — үнемі бақылау

Бір өлшем ештеңе айтпайды. Қазгидромет бекеттері үрдісті көру үшін ауаны күн сайын өлшейді.

Индикаторлар

Кейде табиғаттың өзі «хабарлайды»: ауа лас жерде қыналар жойылады; таза өзенде шалғыннемістердің (ручейниктердің) дернәсілдері тіршілік етеді.

Ластану картасы

Нәтижелерді картаға түсіреді — ең лас жер зауыттардың жанында және олардың ық жағында екені көрінеді.

Басты формулалар

k=CШРКk=\dfrac{C}{\text{ШРК}}
ШРК-дан асу еселігі (CC — өлшенген концентрация)
СЛИ=1n∑CiШРКi\text{СЛИ}=\dfrac1n\sum\dfrac{C_i}{\text{ШРК}_i}
Судың ластану индексі (nn көрсеткіш бойынша орташа)

Ұғымдар мен терминдер

ШРК
Зиянды заттың шекті рауалы концентрациясы
Мониторинг
Орта күйін үнемі бақылау
Биоиндикация
Ортаны тірі организмдердің реакциясы бойынша бағалау
Ластану индексі
Концентрацияларды ШРК-мен салыстыратын жалпылама көрсеткіш
Ластану көзі
Зиянды заттар шығаратын нысан

Тақырыпты талдау

Табиғаттың антропогендік өзгерістері 11 сынып

Өзгерістер жергілікті (карьер), аймақтық (Арал) және ғаламдық (парниктік әсер) болады. Компоненттер бойынша — атмосфераның, гидросфераның, топырақтың ластануы, жер бедерінің өзгеруі, биоәртүрліліктің азаюы.

Ластану көздері: энергетика (көмірмен жұмыс істейтін ЖЭО), металлургия, көлік, ауыл шаруашылығы (тыңайтқыштар, пестицидтер), тұрмыстық қалдықтар.

Орта сапасының көрсеткіштері 11 сынып

ШРК, атмосфераның ластану индексі (АЛИ), судың ластану индексі (СЛИ), радиация деңгейі (мкЗв/сағ), топырақтағы ауыр металдар мөлшері. Су сапасының класы: 1-ден (өте таза) 5 және одан жоғарыға дейін (төтенше лас).

Қазақстанның ауа ластануына үлес қосатындар: энергетика мен металлургия, ірі қалаларда — сонымен қатар көлік және көмірмен жылытылатын жеке сектор.

Геоэкологиялық зерттеу әдістері 10–11 сынып

Далалық бақылаулар және сынама алу, зертханалық талдау, биоиндикация (қыналар, су организмдері бойынша), қашықтықтан зондтау (өрттер, шаңды дауылдар, мұнай дақтары), ГАЖ-картаға түсіру, ластанудың таралуын модельдеу, әлеуметтік сауалнама.

Нәтижелерді карта, график, кесте және аумақтың экологиялық паспорты түрінде рәсімдейді.

Шешімі бар есеп мысалдары

Есеп 1Азот диоксидінің ШРК-сы — 0,04 мг/м³, өлшенгені 0,1 мг/м³. Неше есе асқан?
  1. 0,1 / 0,04 = 2,5.
Жауабы 2,5 есе
Есеп 2Жел көбінесе батыстан соқса, зауыттың қалаға әсерін бағалау үшін бақылау бекетін қайда қою керек?
  1. Жел шығарындыларды шығысқа апарады.
  2. Бекет — зауыттан шығысқа қарай (ық жақта), тұрғын ауданда.
Жауабы Ық (шығыс) жағында

ҰБТ-дағы жиі қателіктер

  • ШРК-дан асуды азайту арқылы емес, бөлу арқылы есептейді.
  • Жел соғатын жақ (ық жақ) — желдің бағыты бойынша.
  • Қыналар — ауа тазалығының индикаторлары: олар жоқ жерде ауа лас.

Есте сақта

Талдау → ШРК-мен салыстыр (бөлу арқылы) → карта → қорытынды. Қыналар — ауаның «датчиктері».

Өзіңді тексер

1. ШРК 0,2 мг/л болғанда концентрация 0,6 мг/л. Асуы:
  1. 0,4 есе
  2. 2 есе
  3. 3 есе
  4. 12 есе
Жауабын көрсету

3 есе 0,6 / 0,2 = 3.

2. Ауа тазалығының биоиндикаторы:
  1. Қыналар
  2. Сексеуіл
  3. Бидай
  4. Қызғалдақ
Жауабын көрсету

Қыналар Қыналар SO₂-ге сезімтал.

3. Каспийдегі мұнай дағын көруге мүмкіндік беретін әдіс:
  1. Сауалнама
  2. Қашықтықтан зондтау
  3. Тарихи
  4. Статистикалық
Жауабын көрсету

Қашықтықтан зондтау Ғарыштық түсірілімдер.

4. Екібастұздағы ауа ластануының басты көзі:
  1. Күріш алқаптары
  2. Көмірмен жұмыс істейтін ЖЭО мен МАЭС
  3. Теңіз көлігі
  4. Орман өрттері
Жауабын көрсету

Көмірмен жұмыс істейтін ЖЭО мен МАЭС Көмір энергетикасы.

Байланысты тақырыптар

9. Табиғатты пайдалану және геоэкология3. Геоинформатика негіздері21. Ғаламдық проблемаларды шешу

Деңгейіңді біл: ҰБТ-ға тегін диагностика