Тақырып 15

Дүниежүзілік шаруашылықтың даму үрдістері мен көрсеткіштері

Спецификация бойынша не тексеріледі:

Дүниежүзілік шаруашылықтың субъектілері мен байланыстарыХалықаралық географиялық еңбек бөлінісі (ХГЕБ)Даму көрсеткіштеріДаму үрдістеріДүниежүзілік шаруашылықтағы Қазақстанның орны

Бір минутта мәні

Дүниежүзілік шаруашылық — халықаралық еңбек бөлінісі, сауда, инвестициялар және көші-қон арқылы байланысқан ұлттық экономикалардың жиынтығы. Оның дамуы көрсеткіштермен өлшенеді: ЖІӨ және жан басына шаққандағы ЖІӨ, өсу қарқыны, экономика құрылымы, экспорт пен импорт көлемі, АДИ. Басты үрдістер — жаһандану, интеграция, қызмет көрсету саласы мен цифрлық экономиканың өсуі, өсу орталығының Азияға (Қытай, Үндістан) ауысуы.

Қарапайым тілмен

Дүниежүзілік шаруашылық — әр ел ең жақсы істей алатынын сататын үлкен базар сияқты: Сауд Арабиясы — мұнай, Жапония — электроника, Қазақстан — мұнай, уран, металдар және бидай. Кімнің бай екенін білу үшін елдің жалпы «айналымына» (ЖІӨ) емес, «бір адамға шаққандағы табысқа» (жан басына шаққандағы ЖІӨ) қарайды.

ЖІӨ — «барлығы қанша өндірілді»

Елде бір жылда жасалған барлық тауарлар мен қызметтердің құны. Ең ірі экономикалар: АҚШ, Қытай, Германия, Жапония, Үндістан.

Жан басына шаққандағы ЖІӨ — «әркім қаншалықты бай»

ЖІӨ халық санына бөлінеді. Люксембург пен Швейцарияда ол өте жоғары, ал жалпы ЖІӨ-сі шағын.

Халықаралық еңбек бөлінісі

Елдер маманданады: әрқайсысы өзіне қажетінен көп өндіріп, артығын сатады. Сөйтіп бәрі тауарды арзанырақ алады.

Дүниежүзілік шаруашылықтағы Қазақстан

Экспорт: мұнай (құнының жартысынан астамы), металдар, уран, астық. Импорт: машиналар, жабдықтар, химия, халық тұтынатын тауарлар. Басты серіктестер — Қытай, Ресей, Италия, Нидерланды.

Басты формулалар

ЖІӨжан басына=ЖІӨN\text{ЖІӨ}_{\text{жан басына}}=\dfrac{\text{ЖІӨ}}{N}
Жан басына шаққандағы ЖІӨ
сальдо=экспорт−импорт\text{сальдо}=\text{экспорт}-\text{импорт}
Оң сальдо — профицит, теріс сальдо — дефицит
айналым=экспорт+импорт\text{айналым}=\text{экспорт}+\text{импорт}
Сыртқы сауда айналымы
қарқын=ЖІӨ2−ЖІӨ1ЖІӨ1⋅100%\text{қарқын}=\dfrac{\text{ЖІӨ}_2-\text{ЖІӨ}_1}{\text{ЖІӨ}_1}\cdot100\%
ЖІӨ-нің өсу қарқыны

Ұғымдар мен терминдер

ЖІӨ
Елде бір жылда өндірілген барлық соңғы тауарлар мен қызметтердің құны
САҚП бойынша ЖІӨ
Елдердегі бағалардың айырмашылығы ескеріліп қайта есептелген ЖІӨ
ХГЕБ
Елдердің айырбас үшін тауар өндіруге мамандануы
ТҰК
Трансұлттық корпорация — көптеген елде кәсіпорындары бар фирма
Сауда балансының сальдосы
Экспорт пен импорттың айырмасы
Жаһандану
Бірыңғай әлемдік нарықтың қалыптасуы және елдердің өзара тәуелділігінің күшеюі

Тақырыпты талдау

Дүниежүзілік шаруашылықтың субъектілері мен байланыстары 9 сынып

Субъектілер: мемлекеттер, трансұлттық корпорациялар (ТҰК — Apple, Toyota, Shell), халықаралық ұйымдар (ДСҰ, ХВҚ, Дүниежүзілік банк), өңірлік бірлестіктер.

Халықаралық экономикалық қатынастардың түрлері: тауарлар мен қызметтердің сыртқы саудасы, капитал қозғалысы (тікелей және портфельдік инвестициялар, несиелер), жұмыс күшінің көші-қоны, ғылыми-техникалық ынтымақтастық, халықаралық туризм.

Халықаралық географиялық еңбек бөлінісі (ХГЕБ) 9 сынып

ХГЕБ — елдердің айырбас үшін белгілі бір тауарларды өндіруге мамандануы. Халықаралық мамандану салалары: Сауд Арабиясы — мұнай, Аустралия — темір кені мен көмір, Бразилия — кофе мен соя, Швейцария — сағат пен фармацевтика, Қазақстан — мұнай, уран, ферроқорытпалар, бидай мен ұн.

Шарттары: табиғи ресурстар, тиімді ЭГО, арзан немесе білікті жұмыс күші, технологиялар.

Даму көрсеткіштері 9–10 сынып

ЖІӨ (жалпы ішкі өнім), жан басына шаққандағы ЖІӨ, сатып алу қабілетінің паритеті (САҚП) бойынша ЖІӨ, ЖІӨ-нің өсу қарқыны, ЖІӨ-нің салалық құрылымы, сыртқы сауда айналымы (экспорт + импорт), сауда балансының сальдосы (экспорт − импорт), АДИ.

Экономика модельдері: нарықтық (АҚШ), әлеуметтік бағдарланған (Скандинавия, Германия), аралас (Қытай, Қазақстан), өтпелі.

Даму үрдістері 9–11 сынып

Жаһандану (бірыңғай әлемдік нарық, ТҰК), өңірлендіру және интеграция (ЕО, ЕАЭО, АСЕАН), қызмет көрсету саласы мен цифрлық экономиканың өсуі, «жасыл» экономика, өсу орталықтарының Азия-Тынық мұхит өңіріне ауысуы, жаңа индустриялы елдер (Корея Республикасы, Сингапур, Тайвань, Малайзия).

Аумақтық құрылым модельдері: орталық (дамыған елдер) — шеткері аймақ (дамушы елдер) — жартылай шеткері аймақ.

Дүниежүзілік шаруашылықтағы Қазақстанның орны 9 сынып

ЖІӨ ≈ 260–290 млрд долл. (2023–2024), жан басына шаққандағы ЖІӨ ≈ 13 мың долл. — табысы орташадан жоғары ел (Дүниежүзілік банк жіктемесі). 2015 жылдан ДСҰ, ЕАЭО (2015), ШЫҰ, ТМД, ИЫҰ, ЕҚЫҰ мүшесі.

ҚР мүдделері: экономиканы әртараптандыру (шикізатқа тәуелділіктен арылу), транзиттік әлеует (Орта дәліз), инвестиция тарту («Астана» халықаралық қаржы орталығы), өнімді Қытай, ЕО және Орталық Азия нарықтарына шығару.

Шешімі бар есеп мысалдары

Есеп 1Елдің ЖІӨ-сі 300 млрд долл., халқы 20 млн. Жан басына шаққандағы ЖІӨ?
  1. 300 000 млн / 20 млн = 15 000.
Жауабы 15 000 долл.
Есеп 2Экспорт 80 млрд долл., импорт 60 млрд. Айналым мен сальдо?
  1. Айналым = 80 + 60 = 140 млрд.
  2. Сальдо = 80 − 60 = +20 млрд (профицит).
Жауабы 140 млрд; +20 млрд

Күрделі есептер: қадам-қадаммен

Есеп 1Елдің ЖІӨ-сі 250-ден 270 млрд долл.-ға, ал халқы 19,5-тен 20,0 млн-ға өсті. ЖІӨ мен жан басына шаққандағы ЖІӨ неше пайызға өсті? Неге жан басына шаққандағы өсім аз?

Идея: Алдымен екі жылдағы жан басына шаққандағы ЖІӨ-ні, сосын өсу қарқынын табыңыз.

  1. 1-қадам. ЖІӨ-нің өсуі
    (270−250)/250⋅100%=8%(270-250)/250\cdot100\%=8\%.
  2. 2-қадам. Жан басына шаққандағы ЖІӨ бұрын және кейін
    250 000/19,5≈12 821250\,000/19{,}5\approx12\,821 долл.; 270 000/20,0=13 500270\,000/20{,}0=13\,500 долл. (млн долл. / млн адам).
  3. 3-қадам. Жан басына шаққандағы өсім
    (13 500−12 821)/12 821⋅100%≈5,3%(13\,500-12\,821)/12\,821\cdot100\%\approx5{,}3\%.
  4. 4-қадам. Қорытынды
    Өсімнің бір бөлігін халық санының өсуі (+2,6%) «жеп қойды», сондықтан бір адамға шаққандағы байлық экономикаға қарағанда баяу өседі.
Жауабы ЖІӨ +8%, жан басына ≈ +5,3%

ҰБТ-дағы жиі қателіктер

  • Елдің байлығын жалпы ЖІӨ-мен емес, жан басына шаққандағы ЖІӨ-мен бағалайды.
  • Сальдо — айырма, айналым — қосынды.
  • Қазақстан ДСҰ-ға 2015 жылы кірді (162-мүше).

Есте сақта

ЖІӨ — барлығы қанша; жан басына ЖІӨ — адамдар қаншалықты бай. Айналым = Э + И; сальдо = Э − И.

Өзіңді тексер

1. Экспорт 45, импорт 50 млрд долл. Сальдо:
  1. +5
  2. −5
  3. 95
  4. 0
Жауабын көрсету

−5 Дефицит 5 млрд.

2. Қазақстан ДСҰ-ға кірген жыл:
  1. 1995
  2. 2008
  3. 2015
  4. 2020
Жауабын көрсету

2015 2015 ж. 30 қараша.

3. Қазақстан экспортының басты бабы:
  1. Астық
  2. Мұнай
  3. Автомобильдер
  4. Мақта
Жауабын көрсету

Мұнай Экспорт құнының жартысынан астамы.

4. Жаңа индустриялы ел:
  1. Мали
  2. Корея Республикасы
  3. Моңғолия
  4. Боливия
Жауабын көрсету

Корея Республикасы «Азиялық жолбарыс».

Байланысты тақырыптар

14. Дүниежүзілік шаруашылықтың салалық және аумақтық құрылымы16. Геоэкономика негіздері13. Әлеуметтік-экономикалық ресурстар

Деңгейіңді біл: ҰБТ-ға тегін диагностика