Геосаясат негіздері
Спецификация бойынша не тексеріледі:
Бір минутта мәні
Геосаясат географиялық орынның, аумақтың, ресурстар мен халықтың мемлекет күші мен сыртқы саясатына қалай әсер ететінін зерттейді. Классикалық теориялар: Х. Маккиндердің «Хартленді» (Еуразияның өзегін кім иеленсе, сол әлемді басқарады), А. Мэхэннің теңіз күші, Н. Спайкменнің «Римленді». Бүгінгі әлем көпполюсті: АҚШ, Қытай, ЕО, Ресей, Үндістан. Еуразияның ортасындағы Қазақстан көпвекторлы сыртқы саясат жүргізеді.Қарапайым тілмен
Геосаясат — «кім қай жерде тұр және қолында не бар» ойыны. Кейбір елдер теңізі мен флотымен күшті (Ұлыбритания, АҚШ), басқалары — орасан зор құрлығымен (Ресей, Қытай). Қазақстан «тақтаның ортасында» тұр және бөтен ойынның алаңына айналмау үшін барлық көршілерімен дос.
Теңіз және құрлық державалары
Теңіз державалары мұхиттар арқылы сауда жасап, билейді (XIX ғ. Ұлыбритания, АҚШ). Құрлық державалары үлкен құрлық аумақтарына сүйенеді (Ресей, Қытай).
Хартленд — «әлемнің жүрегі»
Маккиндер Еуразияның ортасын алынбас қамал деп санады: оны кім иеленсе, сол бәрінен күшті. Қазақстан — осы «жүректің» бөлігі.
Көпполюсті әлем
Бір-екі көшбасшының орнына — бірнеше күш орталығы. Шағын және орта елдер олардың арасында икемді саясат жүргізеді.
Көпвекторлылық
Қазақстан бір мезгілде Ресеймен, Қытаймен, АҚШ-пен, ЕО-мен, Түркиямен және Орталық Азия елдерімен қатынастарды дамытады — тәуелділіктің орнына тепе-теңдік.
Ұғымдар мен терминдер
- Геосаясат
- Географиялық факторлардың мемлекеттер саясатына әсері туралы ғылым
- Хартленд
- Маккиндер бойынша Еуразияның «өзектік жері»
- Римленд
- Спайкмен бойынша Еуразияның «жағалау белдеуі»
- Көпполюсті әлем
- Бірнеше күш орталығы бар жүйе
- Көпвекторлы саясат
- Әртүрлі күш орталықтарымен теңгерімді қатынастар
- Анклав
- Мемлекет аумағының басқа мемлекет аумағымен қоршалған бөлігі
Тақырыпты талдау
Ұғым және классикалық теориялар 9–11 сынып
Геосаясат («геосаясат» терминін Р. Челлен енгізген, 1899 ж.) — мемлекеттер саясатының географиялық факторлармен байланысы туралы ғылым. Ф. Ратцель — мемлекет «тірі организм» және «өмір кеңістігі» ретінде.
Х. Маккиндер (1904) — «Хартленд», «Тарихтың географиялық осі»; А. Мэхэн — теңіз күшінің маңызы; Н. Спайкмен — «Римленд», Еуразияның жағалау белдеуі; Еуразияшылдық — Л. Гумилев, Қазақстанда — еуразиялық интеграция идеялары (Л. Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті).
Саяси-географиялық орны 9–10 сынып
Елдің орнын бағалау: көршілері, одақтары, әскери базалар, теңізге шығу, транзит. Саяси-географиялық орын жақсаруы (одақтарға кіру) немесе нашарлауы (шекара маңындағы қақтығыстар) мүмкін.
Мемлекет аумағының морфологиясы: ықшам (Польша), созылыңқы (Чили), бөлшектенген (Индонезия, Филиппин), эксклавтары бар (Калининград).
Халықаралық ұйымдар 9–10 сынып
БҰҰ (1945, 193 мүше; Қауіпсіздік Кеңесі — 5 тұрақты мүше: АҚШ, Ресей, Қытай, Ұлыбритания, Франция), НАТО (әскери блок), ЕО, ТМД, ҰҚШҰ, ШЫҰ, ИЫҰ, ЕҚЫҰ, Түркі кеңесі (Түркі мемлекеттерінің ұйымы), АӨСШК (Қазақстанның бастамасы, 1992), G20, БРИКС.
Қазақстан: 1992 жылдан БҰҰ мүшесі, БҰҰ ҚК тұрақты емес мүшесі (2017–2018), ЕҚЫҰ төрағасы (2010), Астанадағы ЕҚЫҰ саммиті (2010), Сирия бойынша келіссөздер алаңы (Астана процесі).
Геосаяси мәселелер және Қазақстан 9–11 сынып
Өңірдің геосаяси мәселелері: трансшекаралық өзендердің суын бөлу, Каспийдің құқықтық мәртебесі (2018 жылғы Конвенция, Ақтау), Ауғанстандағы қауіпсіздік, транзит және санкциялар.
Қазақстан — жаһандық ядросыз қозғалыстың бастамашысы: Семей полигонын жапты (1991), әлемдегі 4-ядролық арсеналдан бас тартты, 29 тамыз — Ядролық сынақтарға қарсы іс-қимылдың халықаралық күні (БҰҰ, 2009), Орталық Азияда ядролық қарудан азат аймақ туралы шарт (Семей, 2006), Өскемендегі МАГАТЭ-нің төмен байытылған уран банкі.
Шешімі бар есеп мысалдары
- Ресей мен Қытай арасындағы орны, мұхитқа шығатын жолы жоқ.
- Тепе-теңдік тәуелділікті азайтады, әр тараптан инвестиция тартады, қауіпсіздікті қамтамасыз етеді.
- Каспий теңізінің құқықтық мәртебесі туралы конвенция.
- 2018 ж. 12 тамызда Ақтауда Каспий маңындағы бес мемлекет қол қойды.
ҰБТ-дағы жиі қателіктер
- «Хартленд» — Маккиндер, «Римленд» — Спайкмен, теңіз күші — Мэхэн.
- «Геосаясат» терминін Ратцель емес, Челлен енгізген.
- Қазақстан 2017–2018 жж. БҰҰ ҚК тұрақты емес мүшесі болды.
Есте сақта
Маккиндер — Хартленд; Мэхэн — теңіз; Спайкмен — Римленд. Қазақстан: көпвекторлылық, ядросыз әлем, АӨСШК.
Өзіңді тексер
- А. Мэхэн
- Х. Маккиндер
- Н. Спайкмен
- Р. Челлен
Жауабын көрсету
Х. Маккиндер 1904 ж.
- Қытай
- Қазақстан
- Үндістан
- Түркия
Жауабын көрсету
Қазақстан 1992 жылғы бастама.
- Баку
- Тегеран
- Ақтау
- Ашхабад
Жауабын көрсету
Ақтау 2018 ж.
- Польша
- Чили
- Индонезия
- Қазақстан
Жауабын көрсету
Индонезия Мыңдаған арал.