Биосфера
Спецификация бойынша не тексеріледі:
Бір минутта мәні
Биосфера — тірі организмдер мекендейтін Жер аймағы: атмосфераның төменгі бөлігі, бүкіл гидросфера және литосфераның жоғарғы бөлігі, сондай-ақ топырақ. Биосфера туралы ілімді В. И. Вернадский жасады. Тірі организмдер қоректік тізбектер мен заттар айналымы арқылы байланысқан, ал өсімдіктердің, жануарлардың және топырақтың таралуы ендік зоналылыққа және биіктік белдеулікке бағынады.Қарапайым тілмен
Биосфера — планетаның «тірі қабыршағы». Өсімдіктер күн энергиясын ұстайды, жануарлар өсімдіктерді жейді, саңырауқұлақтар мен бактериялар қалдықтарды қайтадан топыраққа айналдырады — және бәрі қайта басталады.
Топырақ — Жердің «терісі»
Топырақ — жай ғана жер емес: онда жыныс бөлшектері, қарашірік (гумус), су, ауа және миллиардтаған микробтар араласып жатыр. 1 см топырақ түзілуіне жүздеген жыл кетеді.
Қара топырақ — ең құнарлысы
Шөп көп → қарашірік көп → қара құнарлы топырақ. Сондықтан Қазақстанның солтүстігіндегі дала — басты «астықты» аймақ.
Табиғат зоналары — шапандағы белдеулер сияқты
Экватордан полюстерге қарай жылу мен ылғал, олармен бірге өсімдіктер, жануарлар және топырақ өзгереді: ормандар → саванналар → шөлдер → далалар → тайга → тундра.
Таулар — «тік» зоналар
Іле Алатауына көтеріле отырып, жазықта мыңдаған шақырымға созылатын нәрсені бір күнде өтесіз: дала → жалпақ жапырақты орман → шырша → альпі шалғындары → қар.
Ноосфера
Вернадский адам биосфераның дамуын ақылмен басқаратын кезеңді осылай — «ақыл-ой сферасы» деп атады.
Ұғымдар мен терминдер
- Биосфера
- Тірі организмдер мекендейтін Жер қабығы
- Қарашірік (гумус)
- Топырақтың органикалық заты, оның құнарлылығының негізі
- Табиғат зонасы
- Жылу мен ылғал жағдайлары, топырағы, өсімдіктері мен жануарлары ұқсас аумақ
- Биіктік белдеулік
- Тауларда биіктікке қарай табиғи белдеулердің алмасуы
- Эндемик
- Белгілі бір аумақта ғана тіршілік ететін түр
- Ноосфера
- «Ақыл-ой сферасы» — адам басқаратын биосфераның даму кезеңі (Вернадский)
Тақырыпты талдау
Биосфера және оның шекаралары 7 сынып
Шекаралары: атмосферада — озон қабатына дейін (≈ 20–25 км), гидросферада — мұхит ойыстарының түбіне дейінгі бүкіл қалыңдық, литосферада — бірнеше километр тереңдікке дейін. Тіршілік ең көп шоғырланған жерлер — орталар шекаралары: құрлық беті, мұхиттың жоғарғы қабаты, жағалау маңындағы сулар.
Тірі заттың қызметтері: энергетикалық (фотосинтез), газдық (O₂, CO₂), концентрациялық (элементтерді жинақтау), тотығу-тотықсыздану.
Топырақ 7–8 сынып
В. В. Докучаев бойынша топырақ түзуші факторлар: тау жынысы, климат, организмдер, жер бедері, уақыт (және адамның қызметі). Басты қасиеті — құнарлылық, оның негізі — қарашірік.
Негізгі түрлері: күлгін (тайга), шымды-күлгін, сұр орман, қара топырақ (орманды дала мен дала, ең құнарлы), қызғылт қоңыр (құрғақ далалар), қоңыр және сұр-қоңыр (шөлейттер мен шөлдер), қызыл топырақ пен сары топырақ (ылғалды субтропиктер), сортаңдар мен кебірлер.
Қазақстанның топырағы 7, 9 сынып
Солтүстіктен оңтүстікке қарай: қара топырақ (Солтүстік Қазақстан, Қостанай, Ақмола обл.), күңгірт қызғылт қоңыр және қызғылт қоңыр, ашық қызғылт қоңыр, қоңыр және сұр-қоңыр шөл топырақтары, оңтүстікте — сұр топырақ. Кебірлер мен сортаңдар кең таралған.
Мәселелері: тың игерілгеннен кейінгі эрозия, дұрыс суармаудан болатын тұздану (Арал маңы), шөлейттену, ластану. Шаралар: орман белдеулері, аудармай жырту, ауыспалы егіс, рекультивация.
Дүниежүзінің табиғат зоналары 8 сынып
Ылғалды экваторлық ормандар (Амазония, Конго), саванналар (Африка), тропиктік шөлдер (Сахара), қатты жапырақты ормандар мен бұталар (Жерорта теңізі), далалар (прериялар, пампа), жалпақ жапырақты және аралас ормандар, тайга, тундра, арктикалық шөлдер.
Ендік зоналылық заңы: жылу мен ылғалдың өзгеруіне байланысты экватордан полюстерге қарай зоналардың алмасуы. Биіктік белдеулік — биіктікке қарай белдеулердің алмасуы; белдеулер саны экваторға жақын таулар мен биік тауларда көп.
Қазақстанның табиғат зоналары және ЕҚТА 9 сынып
Зоналар: орманды дала (қиыр солтүстік), дала, шөлейт, шөл (аумақтың 40%-дан астамы), тауларда — биіктік белдеулік. Флорасы — 6000-ға жуық түр, эндемиктер көп (Грейг қызғалдағы, Сиверс алмасы — мәдени алмалардың арғы тегі).
Ерекше қорғалатын табиғи аумақтар: қорықтар (Ақсу-Жабағылы — тұңғыш, 1926 ж.; Наурызым; Қорғалжын — ЮНЕСКО-ның «Сарыарқа» нысандары; Алматы; Барсакелмес; Марқакөл), ұлттық саябақтар (Бурабай, Іле-Алатау, Алтынемел, Шарын, Көлсай көлдері, Катонқарағай). ҚР Қызыл кітабы: қар барысы (ілбіс), құлан, қарақұйрық, арқар.
Ноосфера 9 сынып
Вернадский бойынша ноосфера — адамның саналы қызметі оның дамуының басты факторына айналатын биосфераның жаңа күйі. Қазақстанның үлесі: Семей полигонының жабылуы, киіктерді қалпына келтіру бағдарламасы, «жасыл экономика», ЕҚТА және орман отырғызу.
Шешімі бар есеп мысалдары
- Далада шөп көп, олардың тамырлары жыл сайын өліп, көп қарашірік береді; ылғал аз — қарашірік шайылмайды.
- Тайгада қылқан жапырақ түсіндісі кедей, ал артық ылғал заттарды шаяды — күлгін топырақ түзіледі.
- Құрғақ, өсімдік аз → қарашірік аз.
- Ашық қызғылт қоңыр және қоңыр топырақтар.
ҰБТ-дағы жиі қателіктер
- Ең құнарлы топырақ — қызғылт қоңыр емес, қара топырақ.
- Биосфера туралы ілім — Вернадскийдікі, топырақ туралы — Докучаевтікі.
- Ақсу-Жабағылы — Орталық Азиядағы тұңғыш қорық (1926 ж.).
- Қазақстан аумағының басым бөлігін далалар емес, шөлдер алып жатыр.
Есте сақта
Зоналылық: жылу + ылғал → өсімдіктер → топырақ. Қара топырақ = дала. Вернадский — биосфера мен ноосфера; Докучаев — топырақ.
Өзіңді тексер
- Докучаев
- Вернадский
- Берг
- Сәтбаев
Жауабын көрсету
Вернадский В. И. Вернадский, 1926 ж.
- Күлгін
- Қара топырақ
- Сұр топырақ
- Тундралық
Жауабын көрсету
Қара топырақ Қарашірігі көп.
- Наурызым
- Ақсу-Жабағылы
- Барсакелмес
- Алматы
Жауабын көрсету
Ақсу-Жабағылы 1926 жылы құрылған.
- Орманды дала
- Дала
- Шөл
- Тайга
Жауабын көрсету
Шөл Аумақтың 40%-дан астамы.
- Грейг қызғалдағы
- Сиверс алмасы
- Сексеуіл
- Тянь-Шань шыршасы
Жауабын көрсету
Сиверс алмасы Malus sieversii.