Литосфера
Спецификация бойынша не тексеріледі:
Бір минутта мәні
Литосфера — Жердің қатты қабығы: литосфералық тақталарға бөлінген жер қыртысы және мантияның жоғарғы бөлігі. Тақталар баяу қозғалады (жылына бірнеше сантиметр), ал олардың шекараларында таулар, жер сілкінісі, жанартаулар және мұхиттық ойыстар пайда болады. Ішкі күштер (тектоника, вулканизм) жер бедерін жасайды, ал сыртқы күштер (жел, су, мұз, температура ауытқулары) оны бұзып, тегістейді.Қарапайым тілмен
Қабығы жарылған жұмсақ пісірілген жұмыртқаны елестетіңіз. Қабық — литосфера, жарықтар оны тақталарға бөледі, ал оның астында жұмсақ «сарыуыз» — ыстық мантия, оның үстімен тақталар баяу сырғиды.
Жер «пияз» сияқты
Қыртыс (5–70 км) → мантия (2900 км-ге дейін) → сыртқы сұйық ядро → ішкі қатты ядро. Неғұрлым тереңдеген сайын, соғұрлым ыстық: ядрода шамамен 5000–6000 °C.
Тақталар алшақтайды — мұхит туады
Мұхиттардың ортасында тақталар ажырасады, магма көтеріліп, қатады — мұхит ортасындағы жоталар (Орта Атлант жотасы) пайда болады.
Тақталар соқтығысады — таулар өседі
Екі материктік тақта қатпарларға мыжылады — Гималай осылай көтерілді (Үндістан Еуразияға «кіріп кетті»). Мұхиттық тақта материктік тақтаның астына сүңгиді — терең мұхит науасы мен жанартаулар пайда болады (Анд, Күріл аралдары).
Ішкі және сыртқы күштер айтысады
Ішкі күштер тауларды көтереді, сыртқылары — жел, су, мұз, аяз — оларды мүжіп, бұзады. Жер бедері — осы «айтыстың» нәтижесі.
Қазақстан тақталар картасында
Қазақстанның барлығы дерлік Еуразия тақтасында, оның шекараларынан алыс жатыр, сондықтан күшті жер сілкінісі тек оңтүстік-шығыста болады (Алматы — 9–10 балға дейінгі аймақ).
Ұғымдар мен терминдер
- Литосфера
- Жер қыртысы және мантияның жоғарғы бөлігі
- Астеносфера
- Жоғарғы мантияның пластикалық қабаты, оның үстімен тақталар қозғалады
- Эпицентр
- Жер сілкінісі ошағының үстіндегі жер бетіндегі нүкте
- Платформа
- Жер қыртысының тұрақты учаскесі; жер бедерінде — жазық
- Қатпарлы облыс
- Таулар түзілетін жер қыртысының жылжымалы учаскесі
- Үгілу
- Тау жыныстарының температура, су, организмдер әсерінен бұзылуы
Тақырыпты талдау
Жердің ішкі құрылысы 7 сынып
Жер қыртысы: материктік (35–70 км, гранит, шөгінді және базальт қабаттары) және мұхиттық (5–10 км, гранит қабаты жоқ). Мантия Жер көлемінің ~83%-ын алады; оның жоғарғы бөлігінде пластикалық қабат — астеносфера бар. Ядро негізінен темір мен никельден тұрады.
Литосфера = жер қыртысы + мантияның жоғарғы қатты бөлігі (астеносфераға дейін).
Литосфералық тақталар және тектоника 7–8 сынып
Ірі тақталар: Еуразия, Африка, Солтүстік Америка, Оңтүстік Америка, Тынық мұхит, Үнді-Австралия, Антарктида. Шекаралар алшақтайтын (рифтер, мұхит ортасындағы жоталар), жақындасатын (таулар, науалар, жанартаулар) және ығысатын (Сан-Андреас жарығы) болады.
Материктердің дрейфі теориясы — А. Вегенер (1912): барлық материктер бір кезде Пангеяны құраған. Ең терең нүкте — Мариана шұңғымасы (≈ 11 км).
Жер сілкінісі және жанартаулар 7 сынып
Ошақ (гипоцентр) — тереңдегі жарылу орны, эпицентр — оның үстіндегі жер бетіндегі нүкте. Жер бетіндегі күшін балмен (12-ге дейін), энергиясын Рихтер шкаласы бойынша магнитудамен бағалайды.
Негізгі белдеулер: Тынық мұхиттық «отты шеңбер» және Альпі-Гималай белдеуі. 1887 жылғы Алматы (Верный) жер сілкінісі мен 1911 жылғы Кемин жер сілкінісі қаланы қиратты; Алматы — елдегі сейсмикалық қауіпі ең жоғары ірі қала.
Тау жыныстары және минералдар 8 сынып
Магмалық (гранит, базальт), шөгінді (құмтас, әктас, тас тұзы, көмір, мұнай) және метаморфтық (мәрмәр, гнейс, кварцит). Жыныстардың жасын геохронологиялық кесте бойынша анықтайды: эралар — архей, протерозой, палеозой, мезозой, кайнозой.
Заңдылық: кенді (металл) пайдалы қазбалар көбінесе қалқандар мен қатпарлы облыстардың магмалық жыныстарымен, бейкенді отын қазбалары (мұнай, газ, көмір) — платформалар мен майысулардың шөгінді қабатымен байланысты.
Жер бедері және оның пішіндері 8 сынып
Платформалар — ежелгі тұрақты учаскелер, жер бедерінде жазықтар (Шығыс Еуропа, Батыс Сібір). Қатпарлы облыстар — таулар: ежелгі, бұзылған (Орал, Қазақтың ұсақ шоқылығы) және жас, биік (Альпі, Гималай, Тянь-Шань — жасарған).
Сыртқы күштер өз пішіндерін жасайды: жыралар мен өзен аңғарлары (су), бархандар мен дюналар (жел), морена төбелері мен карлар (мұздықтар), карст үңгірлері (әктастың еруі).
Қазақстанның жер бедері мен жер қойнауы 9 сынып
Батыс — ойпаттар (Каспий маңы, Қарағие ойысында −132 м-ге дейін), орталық — Сарыарқа (Қазақтың ұсақ шоқылығы), солтүстік — Батыс Сібір жазығы, оңтүстік пен шығыс — таулар: Алтай, Тарбағатай, Жетісу Алатауы, Тянь-Шань (ең биік нүктесі — Хан Тәңірі, 6995 м).
Қазақстан — Менделеев кестесінің «қоймасы»: мұнай мен газ (Теңіз, Қашаған, Қарашығанақ), көмір (Екібастұз, Қарағанды), темір (Қостанай обл.), мыс (Жезқазған), хром (Кемпірсай, әлемдегі ірілердің бірі), уран (өндіру бойынша әлемде 1-орын), полиметалдар (Кенді Алтай).
Шешімі бар есеп мысалдары
- Гималай — екі материктік тақтаның соқтығысуы: қыртыс мыжылады, батып кету жоқ.
- Анд — мұхиттық Наска тақтасы Оңтүстік Америка тақтасының астына кіріп, балқиды да, магма береді.
- Гипоцентр (ошақ) — тереңдегі жарылу нүктесі.
- Эпицентр — дәл оның үстіндегі жер бетіндегі нүкте, бұзылу сол жерде ең күшті.
ҰБТ-дағы жиі қателіктер
- Қазақстанның ең биік нүктесі — Хан Тәңірі (6995 м), Жеңіс шыңы емес (ол Қырғызстан/Қытайда).
- Литосфера — тек қыртыс емес, мантияның жоғарғы бөлігі де.
- Бал — жер бетіндегі күш, магнитуда — ошақтағы энергия.
- Тас көмір, мұнай, тас тұзы — шөгінді жыныстар; мәрмәр — метаморфтық.
Есте сақта
Тақталар: алшақтайды → жоталар мен рифтер; соқтығысады → таулар, науалар, жанартаулар. Жер бедері = ішкі күштер салады, сыртқылары бұзады.
Өзіңді тексер
- Қарағие ойысы
- Арал
- Балқаш
- Атырау маңындағы Каспий
Жауабын көрсету
Қарағие ойысы Мұхит деңгейінен 132 м төмен.
- Гранит
- Әктас
- Мәрмәр
- Құмтас
Жауабын көрсету
Мәрмәр Мәрмәр жоғары температура мен қысымда әктастан түзіледі.
- Соқтығысатын
- Алшақтайтын
- Ығысатын
- Батып кететін
Жауабын көрсету
Алшақтайтын Бұл — алшақтайтын шекара (спрединг).
- Вернадский
- Вегенер
- Докучаев
- Гумбольдт
Жауабын көрсету
Вегенер Альфред Вегенер, 1912 ж.
- Мұнай
- Уран
- Көмір
- Алтын
Жауабын көрсету
Уран Әлемдік уран өндірісінің шамамен 40%-ы.