Ғаламдық проблемаларды шешу
Спецификация бойынша не тексеріледі:
Бір минутта мәні
Жаһандық проблемалар бүкіл адамзатқа қатысты және бір елдің күшімен шешілмейді: бейбітшілікті сақтау және қарусыздану, экологиялық (климаттың өзгеруі, ластану, биоәртүрліліктің жоғалуы), демографиялық, азық-түлік, энергетикалық және шикізат, Дүниежүзілік мұхит, ғарышты игеру, денсаулық және артта қалушылықты еңсеру проблемалары. Оларды халықаралық ынтымақтастық, жаңа технологиялар және тұрақты даму арқылы шешеді.Қарапайым тілмен
Жаһандық проблема — бәріміз мінген «бір қайық батып бара жатқанда». Бір ел ауаны ластауды тоқтатса, ал қалғандары тоқтатпаса, климат бәрібір жылынады. Сондықтан бәріне бірге келісуге тура келеді.
Климаттың жылынуы
Көмір, мұнай, газ жағамыз → CO₂ көбейеді → парниктік әсер күшейеді → мұздықтар ериді, мұхит деңгейі көтеріледі, құрғақшылық пен су тасқыны жиілейді. Париж келісімі (2015) — температураның өсуін 2 °C-тан төмен ұстау (1,5 °C-қа ұмтылу) мақсаты.
Тамақ және су
Халық өсуде, ал егістік пен тұщы су көбеймейді. 700 млн-ға жуық адам аштықта — негізінен Африка мен Оңтүстік Азияда.
Энергия
Мұнай мен газ қоры шектеулі. Шешімі — энергия үнемдеу және ЖЭК: күн, жел, су.
Бейбітшілік және қауіпсіздік
Ядролық қару бәріне қауіп төндіреді. Қазақстан полигонды жауып, ядролық арсеналдан бас тартты — әлемге үлгі.
Біз не істей аламыз
Су мен электрді үнемдеу, қоқысты сұрыптау, қоғамдық көлікпен жүру, ағаш отырғызу.
Ұғымдар мен терминдер
- Жаһандық проблемалар
- Бүкіл адамзатқа қатысты және тек бірлесіп шешілетін проблемалар
- Парниктік әсер
- Жылулық сәулеленуді газдардың (CO₂, CH₄, су буы) ұстап қалуынан атмосфераның төменгі қабатының қызуы
- Париж келісімі
- Жаһандық жылынуды 2 °C-тан төмен ұстау туралы 2015 жылғы шарт
- Жасыл революция
- Жаңа сорттар, тыңайтқыштар және суару арқылы түсімділіктің артуы
- Тұрақты даму
- Болашақ ұрпаққа зиян келтірмейтін даму
Тақырыпты талдау
Жаһандық проблемалардың жіктелуі 7, 10–11 сынып
Саяси (бейбітшілік және қарусыздану, терроризм), экологиялық (климаттың өзгеруі, ластану, шөлейттену, ормандарды кесу, биоәртүрліліктің жоғалуы, озон қабатының бұзылуы), әлеуметтік-экономикалық (демографиялық, азық-түлік, энергетикалық, шикізат, денсаулық, кедейлік пен артта қалушылық), Дүниежүзілік мұхит пен ғарышты игеру проблемалары.
Себептері: халық саны мен тұтынудың өсуі, ҒТР, елдер дамуының біркелкі еместігі, жаһандану.
Экологиялық проблемалар және шешу жолдары 10–11 сынып
Климаттың өзгеруі: БҰҰ-ның Негіздемелік конвенциясы (1992), Киото хаттамасы (1997), Париж келісімі (2015; Қазақстан 2016 жылы ратификациялады). Озон қабаты: Монреаль хаттамасы (1987) фреондарға тыйым салды — озон тесігі кішіреюде.
Шөлейттену: БҰҰ-ның Шөлейттенуге қарсы күрес жөніндегі конвенциясы (1994). Биоәртүрлілік: Биологиялық әртүрлілік туралы конвенция (1992). Дүниежүзілік мұхит: БҰҰ-ның Теңіз құқығы жөніндегі конвенциясы (1982), пластикпен ластануға қарсы күрес.
Демографиялық және азық-түлік проблемалары 10–11 сынып
Демографиялық проблеманың екі жағы: дамушы елдердегі «жарылыс» және дамыған елдердегі қартаю/кему. Азық-түлік проблемасы: халық өскенде тамақтың жетіспеуі; шешімдері — «жасыл революция» (жаңа сорттар, суару, тыңайтқыштар), азық-түлік ысырабын азайту, Мұхит ресурстарын игеру.
Қазақстан — бидай мен ұнның ірі экспорттаушыларының бірі, өңірдің (Ауғанстан, Орталық Азия) азық-түлік қауіпсіздігіне үлес қосады.
Энергетикалық және шикізат проблемалары 10–11 сынып
Шешу жолдары: энергия үнемдеу және энергия тиімділігі, ЖЭК үлесінің өсуі, атом энергетикасы (Қазақстан АЭС салуды шешті — 2024 ж. 6 қазандағы референдум), шикізатты кешенді пайдалану, қайта өңдеу.
Қазақстанның жаһандық проблемаларды шешуге қосқан үлесі 11 сынып
Ядросыз әлем (полигонды жабу, МАГАТЭ-нің ТБУ банкі), АӨСШК, бейбіт келіссөздер алаңы, «жасыл экономика» және 2060 жылға қарай көміртегі бейтараптығы мақсаты, Кіші Аралды қалпына келтіру, Аралды құтқару халықаралық қоры (ХАҚҚ), ЭКСПО-2017 «Болашақ энергиясы», 2 млрд ағаш отырғызу.
Шешімі бар есеп мысалдары
- 100-ден астам елді және миллиардтаған адамды қамтиды.
- Аштыққа, көші-қонға, шекарадан асатын шаңды дауылдарға әкеледі.
- Фреондар озонды бұзады.
- 1987 жылғы Монреаль хаттамасы оларды өндіруге тыйым салды.
ҰБТ-дағы жиі қателіктер
- Париж келісімі — 2015 ж., Киото хаттамасы — 1997 ж., Монреаль хаттамасы — 1987 ж. (озон).
- Озон тесігі мен парниктік әсер — әртүрлі проблемалар.
- Демографиялық проблема — «жарылыс» та, халықтың қартаюы да.
Есте сақта
Жаһандық = бәріне ортақ, бірге шешіледі. Климат — Париж 2015; озон — Монреаль 1987. Қазақстан: ядросыз әлем, Арал, жасыл экономика.
Өзіңді тексер
- 0,5 °C
- 1 °C
- 2 °C
- 5 °C
Жауабын көрсету
2 °C 1,5 °C-қа ұмтылумен.
- Киото хаттамасы
- Монреаль хаттамасы
- Париж келісімі
- Рамсар конвенциясы
Жауабын көрсету
Монреаль хаттамасы 1987 ж.
- Оттек
- Азот
- Көмірқышқыл газы
- Аргон
Жауабын көрсету
Көмірқышқыл газы Отын жағудан шығатын CO₂.
- Хиросимаға
- Семей полигонының жабылуына
- Чернобыльге
- СНВ шартына
Жауабын көрсету
Семей полигонының жабылуына Қазақстанның бастамасымен БҰҰ 2009 жылы шешім қабылдады.
- 2030
- 2040
- 2060
- 2100
Жауабын көрсету
2060 Төмен көміртекті даму стратегиясы.