Тақырып 11

Халық географиясы

Спецификация бойынша не тексеріледі:

Халық саны және ұдайы өсуіХалық құрамыХалықтың орналасуыКөші-қонҚазақстан халқыЕлді мекендер және урбандалу

Бір минутта мәні

Халық географиясы адамдардың санын, қайда және қалай өмір сүретінін, олардың саны мен құрамының қалай өзгеретінін зерттейді. Жер халқы 8 млрд адамнан асты (2022 ж.), Қазақстан халқы — 20 млн-нан астам (2024 ж.). Өсім табиғи өсімге (туу минус өлім) және көші-қонға байланысты. ҰБТ-да өсім мен тығыздықты есептеу, ұдайы өсу типтері, жыныстық-жастық пирамидалар, урбандалу, этникалық және діни құрам, көші-қон және демографиялық саясат тексеріледі.

Қарапайым тілмен

Халық — шүмегі мен ағызғышы бар ванна сияқты. Шүмек — туу және келгендер, ағызғыш — өлім және кеткендер. Шүмек ағызғыштан қаттырақ ашық болса, «ванна» толады (халық өседі).

Табиғи өсім

Туу 20‰ және өлім 8‰ → өсім 12‰. «‰» — промилле, «1000 адамға шаққанда»: жылына әр мың адамға 12 адам.

Тығыздық

1 км²-ге неше адам келеді. Қазақстан үлкен әрі халқы сирек — шамамен 7–8 адам/км²; Бангладеште — 1000-нан астам.

Жас пирамидасы

Табаны кең = балалар көп (Мали, Ауғанстан). Табаны тар, ортасы «толық» = қартаюшы қоғам (Жапония, Италия).

Урбандалу

Адамдар ауылдардан қалаларға көшеді. Қазақстанда қала тұрғындары шамамен 62%. Ең ірі қалалар — Алматы, Астана және Шымкент (әрқайсысы 1 млн-нан астам).

Көші-қон

Сыртқы — елдер арасында (қандастар ҚР-ға оралуда), ішкі — ел ішінде (оңтүстік ауылдарынан Астана мен Алматыға).

Басты формулалар

ТӨ=Т−Ө\text{ТӨ}=\text{Т}-\text{Ө}
Табиғи өсім (‰)
ТӨадам=ТӨ1000⋅N\text{ТӨ}_{\text{адам}}=\dfrac{\text{ТӨ}}{1000}\cdot N
Жылдық өсім адам санымен (NN — халық саны)
тығыздық=NS\text{тығыздық}=\dfrac{N}{S}
1 км²-ге шаққандағы адам
урбандалу=NқалаN⋅100%\text{урбандалу}=\dfrac{N_{\text{қала}}}{N}\cdot100\%
Қала халқының үлесі

Ұғымдар мен терминдер

Табиғи өсім
Туу мен өлім арасындағы айырма
‰ (промилле)
1000 адамға шаққандағы сан
Демографиялық жарылыс
Туу жоғары, өлім төмендегенде халықтың жылдам өсуі
Урбандалу
Қалалардың және қала халқы үлесінің өсуі
Агломерация
Біртұтас болып байланысқан қала-ядро және айналасындағы елді мекендер
Қандастар
Тарихи отанына оралған этникалық қазақтар

Тақырыпты талдау

Халық саны және ұдайы өсуі 8 сынып

Ұдайы өсудің I типі (қазіргі): туу мен өлім төмен, өсім аз (Еуропа, Жапония, Ресей). II типі («демографиялық жарылыс»): өлім төмендегенде туу жоғары (Африка, Азияның бір бөлігі).

Демографиялық ауысу — кезеңдердің алмасуы: туу мен өлім жоғары → өлімнің төмендеуі (жарылыс) → туудың төмендеуі → екеуі де төмен. Демографиялық саясат: ынталандырушы (Франция, Ресей, Қазақстан — жәрдемақы, тұрғын үй) немесе тежеуші (Қытай «бір отбасы — бір бала» 1979–2015, Үндістан).

Халық құрамы 7–8 сынып

Жыныстық-жастық: ерлер мен әйелдердің арақатынасы, балалардың, еңбекке қабілеттілердің және қарттардың үлесі (пирамида). Этникалық: әлемде ≈ 3–4 мың халық; ірі тілдік семьялар — үнді-еуропа, қытай-тибет, нигер-кордофан, афразия, алтай (түркі тобы — қазақтар, түріктер, өзбектер).

Әлемдік діндер: христиандық, ислам, буддизм. Ұлттық діндер: индуизм, иудаизм, синтоизм, конфуцийшілдік.

Халықтың орналасуы 8 сынып

Халықтың шамамен 3/4-і Солтүстік жарты шарда, көбі — 500 м-ге дейінгі биіктікте және теңізден 200 км-ден алыс емес жерде тұрады. Халқы ең көп елдер: Үндістан (> 1,4 млрд, 2023 жылдан бірінші), Қытай, АҚШ, Индонезия, Пәкістан.

Тығыздық = халық саны / аудан. Халқы ең тығыз қоныстанған аймақтар — Оңтүстік және Шығыс Азия, Батыс Еуропа, Ніл аңғары.

Көші-қон 9 сынып

Себептері: экономикалық (жұмыс), саяси (босқындар), экологиялық (Арал), отбасылық. Әлемдегі бағыттары: Латын Америкасынан АҚШ-қа, Африка мен Азиядан Еуропаға, Парсы шығанағы елдеріне.

Қазақстан: 1991 жылдан бері 1 млн-нан астам қандас (оралман) оралды; 1990-жылдары — немістер мен орыстардың көшуі. Ішкі көші-қон — оңтүстіктен және ауылдардан Астанаға, Алматыға, Шымкентке.

Қазақстан халқы 9 сынып

20 млн-нан астам адам (2024 ж.); 2021 жылғы санақ бойынша қазақтар ≈ 70%, орыстар ≈ 15%, одан кейін өзбектер, украиндар, ұйғырлар, немістер, татарлар — барлығы 100-ден астам этнос өкілдері. Діндер: негізгілері — сүнниттік бағыттағы ислам және православиелік христиандық.

Халқы ең көп өңірлер — Түркістан облысы, Алматы, Алматы облысы; ең аз — Ұлытау, Солтүстік Қазақстан облыстары. Ұдайы өсу типі — өтпелі: туу ≈ 20‰, күтілетін өмір сүру ұзақтығы ≈ 75 жыл.

Елді мекендер және урбандалу 9 сынып

Қала — ауыл шаруашылығына жатпайтын қызметтері бар ірі елді мекен (ҚР-да заң бойынша, әдетте 10 мың тұрғыннан бастап). Агломерация — қала-ядро және оның маңындағы елді мекендер (Алматы агломерациясы), мегалополис — бірігіп кеткен агломерациялар (АҚШ-тағы Босваш, Жапониядағы Токайдо).

Жалған урбандалу — жұмыс орны мен тұрғын үйсіз қалалардың қарқынды өсуі (Африка мен Азия елдеріндегі қараша үйлер). Урбандалу деңгейі Бельгияда, Жапонияда, Аргентинада жоғары; Бурундиде, Малиде төмен. Қазақстанның ойконимдері: Ақтөбе, Қызылорда, Талдықорған, Өскемен.

Шешімі бар есеп мысалдары

Есеп 1Туу 22‰, өлім 7‰, халық 20 млн. Жылдық өсім қанша?
  1. ТӨ = 22 − 7 = 15‰.
  2. 20 000 000 · 15 / 1000 = 300 000 адам.
Жауабы 15‰; 300 мың адам
Есеп 2Халық 20 млн, аудан 2,72 млн км². Тығыздық?
  1. 20 / 2,72 ≈ 7,4.
Жауабы ≈ 7,4 адам/км²

Күрделі есептер: қадам-қадаммен

Есеп 1Елде 50 млн тұрғын бар, туу 18‰, өлім 10‰. Бір жылда 150 мың адам келіп, 250 мың адам кетті. Табиғи, көші-қон және жалпы өсімді (мың адаммен және ‰-мен) және бір жылдан кейінгі халық санын табыңыз.

Идея: Жалпы өсім = табиғи + көші-қон өсімі. Промилле — «1000 адамға шаққанда».

  1. 1-қадам. Табиғи өсім
    18−10=818-10=8 ‰; адаммен: 50 000 000⋅8/1000=400 00050\,000\,000\cdot8/1000=400\,000.
  2. 2-қадам. Көші-қон өсімі
    150−250=−100150-250=-100 мың адам (көші-қон кемуі).
    Промиллемен: −100 000/50 000 000⋅1000=−2-100\,000/50\,000\,000\cdot1000=-2 ‰.
  3. 3-қадам. Жалпы өсім
    400−100=300400-100=300 мың адам, немесе 8−2=68-2=6 ‰.
  4. 4-қадам. Бір жылдан кейінгі халық саны
    50 000 000+300 000=50,350\,000\,000+300\,000=50{,}3 млн.
Жауабы ТӨ +400 мың (8‰), КӨ −100 мың (−2‰), жалпы +300 мың (6‰); 50,3 млн
Есеп 2Қала халқы 5 жылда 1,0-ден 1,2 млн-ға дейін, ал ел халқы 18-ден 19 млн-ға дейін өсті. Елдегі қала халқының үлесі 58% болған. Осы қаланың ел халқындағы үлесі қалай өзгерді?

Идея: Үлес = бөлік / бүтін · 100%. «Бұрын» мен «кейінді» салыстырыңыз.

  1. 1-қадам. Бұрын
    1,0/18⋅100%≈5,6%1{,}0/18\cdot100\%\approx5{,}6\%.
  2. 2-қадам. Кейін
    1,2/19⋅100%≈6,3%1{,}2/19\cdot100\%\approx6{,}3\%.
  3. 3-қадам. Қаланың өсуі
    5 жылда (1,2−1,0)/1,0=20%(1{,}2-1{,}0)/1{,}0=20\% — елден (1/18≈5,6%1/18\approx5{,}6\%) жылдамырақ: урбандалу жүріп жатыр, ауылдардан ағылу бар.
  4. 4-қадам. Артық деректер
    Есептеуге 58% қажет емес — ҰБТ-да жиі «артық» сандар беріледі.
Жауабы ≈ 5,6%-дан ≈ 6,3%-ға дейін

ҰБТ-дағы жиі қателіктер

  • ‰ — жүзге емес, мыңға шаққанда.
  • 2023 жылдан халық саны бойынша бірінші орында Қытай емес, Үндістан.
  • Көші-қон өсімі = келгендер − кеткендер; жалпы өсім = табиғи + көші-қон өсімі.
  • Пирамиданың кең табаны қартаюшы емес, жас халықты білдіреді.

Есте сақта

ТӨ = Т − Ө (‰). Тығыздық = N/S. Пирамида табаны кең — жас ел, тар — қартаюшы.

Өзіңді тексер

1. Туу 12‰, өлім 14‰. Табиғи өсім:
  1. +2‰
  2. −2‰
  3. 26‰
  4. 0
Жауабын көрсету

−2‰ 12 − 14 = −2‰ (табиғи кему).

2. Әлемдегі халқы ең көп ел (2023 жылдан):
  1. Қытай
  2. Үндістан
  3. АҚШ
  4. Индонезия
Жауабын көрсету

Үндістан Үндістан.

3. Алтай семьясының түркі тобына жататындар:
  1. Қазақтар
  2. Тәжіктер
  3. Орыстар
  4. Қытайлар
Жауабын көрсету

Қазақтар Сондай-ақ өзбектер, қырғыздар, түріктер, татарлар.

4. «Бір отбасы — бір бала» саясаты қай елде жүргізілді?
  1. Үндістанда
  2. Жапонияда
  3. Қытайда
  4. Францияда
Жауабын көрсету

Қытайда 1979–2015 жж.

5. Қазақстанның халқы ең көп облысы:
  1. Ұлытау облысы
  2. Түркістан облысы
  3. Атырау облысы
  4. СҚО
Жауабын көрсету

Түркістан облысы Шамамен 2 млн адам.

Байланысты тақырыптар

13. Әлеуметтік-экономикалық ресурстар17. Дүниежүзі елдері18. Дүниежүзі аймақтары

Деңгейіңді біл: ҰБТ-ға тегін диагностика