Гидросфера
Спецификация бойынша не тексеріледі:
Бір минутта мәні
Гидросфера — Жердің бүкіл суы: Дүниежүзілік мұхит (≈ 96,5%), мұздықтар, жер асты сулары, өзендер, көлдер, батпақтар, атмосферадағы бу. Тұщы су шамамен 2,5% ғана, оның басым бөлігі Антарктида мен Гренландия мұздықтарында қатып жатыр. Су үнемі айналымда қозғалады, ал оның режимі, ағыстары мен қоры климатты, тіршілікті және шаруашылықты анықтайды.Қарапайым тілмен
Планетаның бүкіл суы — ешқашан жабылмайтын бір үлкен «шүмек»: мұхит буланады, бу құрлық үстімен ұшып, жаңбыр болып жауады да, өзендер арқылы қайтадан мұхитқа ағады. Бұл — судың айналымы.
Судың басым бөлігі тұзды
Егер Жердің бүкіл суы шелек болса, тұщы суы бір стақаннан аз, ал ішуге жарамдысы бірнеше қасық қана болар еді.
Өзен — «тірі» жүйе
Бастауы (басталатын жері), сағасы (құятын жері), салалары, алабы (судың жиналатын аумағы) және су айрығы (алаптар шекарасы).
Өзендер немен қоректенеді
Жаңбыр, қар, мұздық, жер асты суы. Қазақстан өзендерінде көктемде қар еруінен су тасиды, ал Жетісудың тау өзендері жазда толады — мұздықтар ериді.
Ағыстар — «мұхиттағы өзендер»
Жылы ағыстар (Гольфстрим) жағалауларды жылытады, суық ағыстар (Перу) — салқындатып, құрғатады: суық ағыстардың маңында шөлдер болады (Атакама, Намиб).
Тұздылық
Орташа 35‰ — яғни 1 литр суда 35 г тұз. Ең тұзды теңіз — Қызыл теңіз (≈ 41‰), ең тұщысы — Балтық теңізі (2–8‰).
Басты формулалар
Ұғымдар мен терминдер
- Дүниежүзілік мұхит
- Барлық мұхиттар мен теңіздердің біртұтас жиынтығы
- Тұздылық
- 1 литр судағы тұздардың грамм мөлшері, ‰ (промилле)
- Өзен алабы
- Өзен суын жинайтын аумақ
- Су тасу
- Бір маусымда жыл сайын судың көтерілуі
- Тасқын
- Судың қысқа мерзімді көтерілуі (нөсер, жылымық)
- Ағынсыз облыс
- Суы Мұхитқа жетпейтін аумақ
Тақырыпты талдау
Гидросфераның құрамы және судың айналымы 7 сынып
Дүниежүзілік мұхит ≈ барлық сулардың 96,5%-ы, мұздықтар ≈ 1,7%, жер асты сулары ≈ 1,7%, көлдер, өзендер, атмосфералық ылғал — пайыздың үлестері. Айналым: булану → тасымалдану → конденсация → жауын-шашын → ағын.
Кіші айналым: мұхит — атмосфера — мұхит; үлкен айналым: мұхит — атмосфера — құрлық — мұхитқа ағын.
Дүниежүзілік мұхит 7 сынып
Мұхиттар: Тынық (ең үлкені және ең терені, Мариана шұңғымасы ≈ 11 022 м), Атлант, Үнді, Солтүстік Мұзды, Оңтүстік. Мұхит бөліктері: теңіздер (ішкі, шеткі), шығанақтар, бұғаздар.
Су қасиеттері: температура полюстерге қарай және тереңдеген сайын төмендейді; орташа тұздылық 35‰, тропиктерде жоғары (күшті булану), өзен сағаларында және полярлық суларда төмен (мұздың еруі).
Мұхит суларының қозғалысы 7 сынып
Толқындар (жел толқындары, цунами — су астындағы жер сілкінісінен), тасу мен қайту (Ай мен Күннің тартылысы), ағыстар. Жылы: Гольфстрим, Солтүстік Атлант, Куросио, Бразилия. Суық: Перу, Калифорния, Канар, Бенгела, Батыс желдер ағысы (ең қуаттысы).
Ағыстар жылуды тасымалдап, жағалаулардың климатына әсер етеді: Солтүстік Атлант ағысының арқасында Мурманск — қатпайтын порт.
Құрлық сулары 8 сынып
Өзен режимі — жыл бойы деңгейдің өзгеруі: су тасу (жыл сайынғы жоғары көтерілу), тасқын (қысқа мерзімді, нөсерден кейін), сабалық (төмен су). Өзеннің құламасы — бастауы мен сағасының биіктік айырмасы; еңістік = құлама / ұзындық.
Көлдер қазаншұңқырының шығу тегі бойынша: тектоникалық (Байкал, Ыстықкөл), мұздық, жанартаулық, ескі арналық, бөгенді; тұздылығы бойынша — ағынды тұщы және ағынсыз тұзды. Жер асты сулары: грунт сулары және қабатаралық (артезиан) сулар. Көпжылдық тоң мен мұздықтар да — құрлық сулары.
Қазақстанның ішкі сулары 9 сынып
85 000-нан астам өзен бар, бірақ олардың көбі аз сулы; ірілері: Ертіс (ҚР-дағы ең ұзыны, ел аумағында ≈ 1700 км), Сырдария, Іле, Есіл, Жайық, Тобыл. Өзендердің барлығы дерлік Каспий, Арал, Балқаштың ағынсыз алаптарына жатады; Солтүстік Мұзды мұхитқа Обь арқылы Ертіс, Есіл, Тобыл ағады.
Көлдер: Каспий теңізі (әлемдегі ең ірі көл, −28 м), Арал (басым бөлігі құрғап кетті, Кіші Арал 2005 жылы Көкарал бөгетімен қалпына келтірілді), Балқаш (батыс бөлігі тұщы, шығыс бөлігі ащылау), Алакөл, Зайсан. Су қоймалары: Бұқтырма, Қапшағай, Шардара.
Су ресурстарының мәселелері 9 сынып
Қазақстан — Орталық Азиядағы ең сусыз елдердің бірі: жер үсті ағынының жартысына жуығы шетелде (Қытай, Қырғызстан, Өзбекстан) қалыптасады. Осыдан Ертіс, Іле, Сырдария өзендерінің трансшекаралық (геосаяси) мәселелері туындайды.
Экологиялық мәселелер: Арал апаты (1960-жылдардан бастап Әмудария мен Сырдария суын мақта суаруға алу), Балқаштың тартылуы, өнеркәсіптік ағынды сулармен ластану, арналардағы су шығыны. Шешімдері — су үнемдейтін суару, ағынды суларды тазарту, мемлекетаралық келісімдер.
Шешімі бар есеп мысалдары
- 1 л-де 35 г.
- 35 · 5 = 175 г.
- Құлама 1500 − 300 = 1200 м.
- Еңістік 1200 / 600 = 2 м/км.
ҰБТ-дағы жиі қателіктер
- Каспий — көл (ағынсыз су айдыны), оны теңіз деп атаса да.
- Ертіс, Есіл және Тобыл Солтүстік Мұзды мұхит алабына жатады, ҚР-дың қалған ірі өзендері — ағынсыз алаптарға.
- Су тасу — жыл сайынғы, тасқын — кенеттен болатын құбылыс.
- Суық ағыстардың маңында тропиктік ормандар емес, жағалаудағы шөлдер болады (Атакама, Намиб).
Есте сақта
Тұщы су ≈ 2,5%, негізінен мұздарда. Жылы ағыстар жағалауды жылытады, суықтары — құрғатады. ҚР өзендері: негізінен ағынсыз алаптар.
Өзіңді тексер
- Байкал
- Каспий теңізі
- Балқаш
- Виктория
Жауабын көрсету
Каспий теңізі Каспий — шамамен 370 мың км².
- Каспий
- Ыстықкөл
- Байкал
- Танганьика
Жауабын көрсету
Байкал Байкал — 1642 м.
- Перу
- Канар
- Гольфстрим
- Бенгела
Жауабын көрсету
Гольфстрим Гольфстрим тропиктерден солтүстікке қарай ағады.
- Сырдария
- Іле
- Жайық
- Ертіс
Жауабын көрсету
Ертіс Ертіс Обь өзеніне құяды.
- Су тасу
- Тасқын
- Сабалық
- Тасу (теңіз)
Жауабын көрсету
Тасқын Тасқын тұрақсыз болады.