Дүниежүзі елдері
Спецификация бойынша не тексеріледі:
Бір минутта мәні
Дүниежүзінің саяси картасы — 195-ке жуық егемен мемлекет (БҰҰ-ның 193 мүшесі) және бірнеше тәуелді аумақ. Елдер ауданы, халқы, географиялық орны (теңіз жағалауындағы, құрлықішілік, аралдық), басқару нысаны (республика, монархия), әкімшілік-аумақтық құрылысы (унитарлы, федерация) және даму деңгейі бойынша ажыратылады. Қазақстан — аумағы жағынан әлемде 9-орындағы ел және Дүниежүзілік мұхитқа шығатын жолы жоқ ең ірі мемлекет.Қарапайым тілмен
Саяси карта — үлкен үйдің пәтерлер картасы сияқты. Әр «пәтердің» (елдің) ауданы, тұрғындары (халқы), көршісі, көшеге қарайтын терезесі (теңізге шығу) бар немесе жоқ, сондай-ақ өз «үй тәртібі» (басқару нысаны) бар.
Ең ірілері
Аумағы бойынша: Ресей, Канада, Қытай, АҚШ, Бразилия, Аустралия, Үндістан, Аргентина, Қазақстан (9-орын, 2,72 млн км²).
Республика немесе монархия
Президент белгілі бір мерзімге сайланады — республика (Қазақстан, АҚШ, Франция). Монарх өмір бойы және мұрагерлік жолмен билейді — монархия (Ұлыбритания, Жапония, Сауд Арабиясы).
Унитарлы немесе федеративті
Унитарлы — заңдар бірыңғай, облыстар орталыққа бағынады (Қазақстан, Франция). Федерация — штаттардың/жерлердің өз заңдары мен парламенттері бар (АҚШ, Ресей, Германия, Үндістан).
Орналасуы көп нәрсені шешеді
Теңіз жағалауындағы елдер теңіз арқылы арзанырақ сауда жасайды; құрлықішілік елдерде (Қазақстан, Моңғолия, Боливия) экспорт қымбаттайды — транзит пен құбырлар қажет.
Ұғымдар мен терминдер
- Егемен мемлекет
- Ішкі және сыртқы істерінде тәуелсіз мемлекет
- Республика
- Билік органдары белгілі бір мерзімге сайланатын басқару нысаны
- Монархия
- Билік монархқа тиесілі және мұрагерлікпен беріледі
- Федерация
- Өз заңдары мен билік органдары бар субъектілерден тұратын мемлекет
- Унитарлы мемлекет
- Әкімшілік бірліктерінде өз заң шығарушы билігі жоқ біртұтас мемлекет
- ЭГО
- Экономикалық-географиялық орны — экономикалық маңызды нысандарға қатысты орны
Тақырыпты талдау
Дүниежүзінің саяси картасы 7–8 сынып
Қалыптасу кезеңдері: ежелгі, ортағасырлық, жаңа (Ұлы географиялық ашылулардан бастап, отарлар), қазіргі (Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін; 1960-жылдары отарлық жүйенің ыдырауы — 1960 ж. «Африка жылы»; 1991 ж. КСРО-ның ыдырауы).
Өзгерістер сандық (елдердің пайда болуы/жойылуы, шекаралардың өзгеруі) және сапалық (басқару нысанының ауысуы, тәуелсіздік) болады.
Елдердің орны мен көлемі бойынша жіктелуі 7 сынып
Теңіз жағалауындағы (Жапония, Индонезия — аралдық; Италия — түбектік) және құрлықішілік (≈ 44 ел: Қазақстан, Моңғолия, Швейцария, Чад). Аумағы бойынша ең ірісі — Ресей; халқы бойынша — Үндістан. Микромемлекеттер: Ватикан (ең кішісі), Монако, Сан-Марино, Лихтенштейн, Андорра.
Экономикалық-географиялық орны (ЭГО) — нарықтарға, сауда жолдарына, көршілерге қатысты орны; ол өзгеруі мүмкін (Суэц каналы Мысырдың ЭГО-сын жақсартты).
Басқару нысаны және құрылысы 8 сынып
Республикалар: президенттік (АҚШ, Қазақстан), парламенттік (Германия, Италия, Үндістан), аралас (Франция). Монархиялар: абсолюттік (Сауд Арабиясы, Оман, Бруней, Катар), конституциялық (Ұлыбритания, Жапония, Швеция, Испания), теократиялық (Ватикан).
Әкімшілік-аумақтық құрылыс: унитарлы (Қазақстан — 17 облыс және республикалық маңызы бар 3 қала, 2024 ж.), федеративті (АҚШ, Ресей, Германия, Бразилия, Үндістан, Канада, Аустралия), конфедерация (Швейцария ресми түрде осылай аталады, бірақ іс жүзінде федерация).
Елдердің даму деңгейі бойынша типологиясы 8–10 сынып
Экономикасы дамыған (G7: АҚШ, Жапония, Германия, Ұлыбритания, Франция, Италия, Канада; ЕО елдері, Аустралия), дамушы (Қытай, Үндістан, Бразилия — негізгілері; жаңа индустриялы; мұнай экспорттаушылар; ең аз дамығандар — Чад, Мали, Ауғанстан), экономикасы өтпелі елдер (ТМД).
Дүниежүзілік банк елдерді жан басына шаққандағы табыс бойынша бөледі: жоғары, орташадан жоғары (Қазақстан), орташадан төмен, төмен.
Әлем картасындағы Қазақстан 9 сынып
Аумағы 2 724,9 мың км² (9-орын). Шекаралары: Ресеймен (≈ 7 600 км — әлемдегі ең ұзын үздіксіз құрлық шекарасы), Қытаймен, Қырғызстанмен, Өзбекстанмен, Түрікменстанмен; Каспий арқылы — Әзербайжанмен, Иранмен. Шеткі нүктелері: солтүстік ≈ 55°26′ с. е., оңтүстік ≈ 40°34′ с. е.
Астанасы — Астана (1997 жылдан). Басқару нысаны — президенттік республика, унитарлы мемлекет. Еуразияның ортасындағы орны: артықшылығы — Еуропа мен Азия арасындағы транзит, кемшілігі — мұхиттан алыстығы (≈ 3 000 км).
Шешімі бар есеп мысалдары
- Мемлекет басшысы — король (мұрагерлікпен), бірақ билігін парламент шектейді — конституциялық монархия.
- Автономиясы бар Англия, Шотландия, Уэльс және Солт. Ирландиядан тұрады — автономиялары бар унитарлы мемлекет.
- Малакка бұғазының жанында — Үнді және Тынық мұхиттар арасындағы басты теңіз жолында орналасқан.
- Сондықтан ірі порт, қаржы және сауда орталығы.
ҰБТ-дағы жиі қателіктер
- Қазақстан аумағы бойынша 7-орында емес, 9-орында (7-орын — Үндістан).
- Қазақстан — федерация емес, унитарлы мемлекет.
- Абсолюттік монархия — Сауд Арабиясы, Оман; Ұлыбритания — конституциялық.
- Ең кішкентай ел — Ватикан.
Есте сақта
Аумақ: Ресей, Канада, Қытай, АҚШ, Бразилия, Аустралия, Үндістан, Аргентина, Қазақстан. Республика/монархия; унитарлы/федерация.
Өзіңді тексер
- Ұлыбритания
- Жапония
- Сауд Арабиясы
- Испания
Жауабын көрсету
Сауд Арабиясы Корольдің билігі конституциямен шектелмеген.
- Қазақстан
- Франция
- Германия
- Жапония
Жауабын көрсету
Германия 16 жер.
- АҚШ — Канада
- Қазақстан — Ресей
- Қытай — Моңғолия
- Ресей — Қытай
Жауабын көрсету
Қазақстан — Ресей АҚШ—Канада ұзынырақ, бірақ Алясканы есептегенде үздіксіз емес; үздіксізі — Қазақстан—Ресей (≈ 7,6 мың км).
- Перу
- Боливия
- Чили
- Норвегия
Жауабын көрсету
Боливия Құрлықішілік ел.
- 5-орын
- 7-орын
- 9-орын
- 12-орын
Жауабын көрсету
9-орын 2,72 млн км².