Көбею. Өсу және даму

Тақырыпты талдау

Жыныссыз көбею

Бір дарабас қатысады, ұрпақ генетикалық бірдей (клон); негізі — митоз. Тұрақты жағдайда санды жылдам арттыруға мүмкіндік береді.

Екіге бөліну (бактериялар, амёба, кірпікшелі кебісше), көп рет бөліну (безгек плазмодийі), бүршіктену (ашытқылар, гидра), спора түзу (саңырауқұлақтар, мүктер, қырыққұлақтар, балдырлар), фрагментация (планария, жіпшелі балдырлар).

Өсімдіктердің вегетативтік көбеюі: қалемшелер (қарақат, терек), мұртшалар (құлпынай), түйнектер (картоп), пиязшықтар (қызғалдақ), тамырсабақтар (бидайық), сұлама өркендер, телу; пробиркада клондық микрокөбейту.

Жынысты көбею және гаметогенез

Екі дарабас (немесе бір гермафродит) қатысады; гаметалар мейоз арқылы түзіледі; ұрпақ генетикалық алуан түрлі.

Сперматогенез: көбею → өсу → жетілу (мейоз) → қалыптасу. Бір жасушадан — 4 сперматозоид.

Оогенез: бір жасушадан — қоректік заттар қоры бар 1 ірі жұмыртқа жасуша және өліп қалатын 3 ұсақ бағыттаушы денешік.

Ұрықтану: сыртқы (балықтар мен қосмекенділердің көбінде — суда) және ішкі (бауырымен жорғалаушылар, құстар, сүтқоректілер).

Гүлді өсімдіктердің көбеюі

Гүл — жынысты көбею мүшесі: тостағанша, күлте, аталықтар (тозаңы бар тозаңқаптар) және аналық (аузы, мойны, тұқым бүршіктері бар түйін).

Тозаңдану — тозаңның аналық аузына түсуі: өздігінен тозаңдану және айқас тозаңдану (жәндіктер, жел, су, құстар).

Тозаң дәні тозаң түтігіне өнеді, оның ішінде екі спермий бар. Біреуі жұмыртқа жасушамен қосылады → зигота (2n) → тұқымның ұрығы. Екіншісі орталық жасушамен (2n) → эндосперм (3n), қоректік қор. Бұл — қосарлы ұрықтану (С. Г. Навашин, 1898).

Тұқым бүршігінен тұқым, түйіннен жеміс, түйін қабырғасынан жемісқап дамиды.

Адамның көбеюі

Ер адамның жыныс жүйесі: аталық бездер (сперматозоидтар мен тестостерон түзеді), шәует шығаратын өзектер, қуықасты безі. Әйелдің: аналық бездер (жұмыртқа жасушалар, эстрогендер, прогестерон), жатыр түтіктері, жатыр.

Жұмыртқа жасуша шамамен 28 күнде бір рет жетіліп, аналық безден шығады (овуляция). Ұрықтану әдетте жатыр түтігінде жүреді.

Ұрық жатыр қабырғасына бекиді; плацента қалыптасады — анамен байланыс мүшесі (қоректену, газ алмасу, зат алмасу өнімдерін шығару). Ана мен ұрықтың қаны араласпайды.

Жүктілік шамамен 40 аптаға (280 күн) созылады. Темекі, алкоголь, есірткі және көптеген дәрілер плацента арқылы өтіп, ұрықтың дамуына зиян келтіреді.

Эмбриондық даму

Бөлшектену: зигота жасушалары өспей, митозбен жылдам бөлінеді (бластомерлер) → морула → бластула (қуысы бар бір қабатты көпіршік).

Гаструляция: екі, кейін үш қабатты ұрық — ұрық жапырақшалары бар гаструла түзіледі.

Эктодерма → тері эпидермисі, жүйке жүйесі, сезім мүшелері. Энтодерма → ішек эпителийі, бауыр, ұйқы безі, өкпе. Мезодерма → бұлшықеттер, қаңқа, қан айналым жүйесі, бүйректер, жыныс бездері.

Нейруляция және органогенез: жүйке түтігі, содан кейін барлық мүшелер қалыптасады. Ұрықтың бір бөліктерінің екіншілерінің дамуына әсері — эмбриондық индукция.

Постэмбриондық даму

Тура даму: жұмыртқадан немесе ана денесінен ересекке ұқсас дарабас шығады (бауырымен жорғалаушылар, құстар, сүтқоректілер).

Жанама (метаморфозбен): толымсыз түрлену — жұмыртқа → дернәсіл → ересек жәндік (шегіртке, қандала, тарақан); толық түрлену — жұмыртқа → дернәсіл → қуыршақ → ересек (көбелектер, қоңыздар, шыбындар, аралар). Қосмекенділер: уылдырық → итшабақ (балықтардағыдай желбезек, құйрық, екі камералы жүрек) → бақа.

Адам өмірінің кезеңдері: нәрестелік, балалық, жасөспірімдік (жыныстық жетілу), ересектік, қарттық. Өсуді өсу гормоны, тироксин және жыныс гормондары реттейді.

Өсімдіктердің өсуі

Өсімдіктер түзуші ұлпалар — меристемалар арқасында өмір бойы өседі. Ұшкі (апикальды) меристемалар өркендер мен тамырлардың ұшында ұзындыққа өсуді, бүйір меристемасы (камбий) жуандыққа өсуді қамтамасыз етеді; қыстырма меристемалар (астық тұқымдастарда) — буынаралықтардың өсуі.

Сүректің жылдық сақиналары камбийдің көктем мен жазда біркелкі жұмыс істемеуінен түзіледі.

Тұқымның өнуіне су, оттек және қолайлы температура қажет; көптеген тұқымдарға жарық қажет емес.

Өсімдіктердің тіршілік циклдері 8 сынып

Мүктер: спора → протонема → жыныс мүшелері бар гаметофит → (су қажет) зигота → гаметофиттегі қорапша-спорофит. Папоротник: спорофит (спорангийлері бар жапырақтар) → спора → өскін-гаметофит → (су) → зигота → жаңа спорофит.

Ашықтұқымдылар: тозаңды жел тасиды, ұрықтану үшін су керек емес, тұқым жеміссіз. Жабықтұқымдылар: қосарлы ұрықтану, тұқым жеміс ішінде.

Тозаңдану және вегетативтік көбею 7 сынып

Өздігінен тозаңдану (бұршақ, бидай) және айқас тозаңдану: жәндіктер арқылы (ашық түсті гүлдер, шырынсу), жел арқылы (жеңіл тозаң, көзге түспейтін гүлдер — қайың, жүгері), су арқылы. Жасанды тозаңдандыруды селекцияда қолданады.

Вегетативтік: қалемшелермен (қарақат, терек), сұлама өркендермен, мұртшалармен (бүлдірген), пиязшықтармен, түйнектермен (картоп), тамырсабақтармен, телумен (көзшелеп, сабақпен) — сортты сақтайды.

Жыныстық жетілу және етеккір циклі 9 сынып

Екіншілік жыныс белгілері ұлдарда тестостеронның, қыздарда эстрогендердің әсерімен дамиды.

Етеккір циклі (~28 күн): ФСГ әсерімен фолликул өседі → овуляция (ЛГ шыңы) → сары дене жатыр шырышын дайындайтын прогестерон бөледі → ұрықтану болмаса, гормондар деңгейі төмендеп, шырыш бөлінеді.

Сперматогенез және оогенез 11 сынып

Кезеңдері: көбею (митоз) → өсу → жетілу (мейоз) → қалыптасу. Бір I реттік сперматоциттен 4 сперматозоид; бір I реттік ооциттен — бір жұмыртқа жасушасы және 3 полярлық денешік түзіледі (қоректік заттар қоры сақталады).

Бағаналы жасушалар, қартаю және ісіктер 10–11 сынып

Бағаналы жасушалар маманданбаған және әртүрлі жасуша түрлеріне айнала алады: эмбриондық — кез келгеніне, ересек (жілік майы) — шектеулі жиынына.

Қартаю теломерлердің қысқаруымен, ДНҚ зақымдарының жиналуымен байланысты. Ісік жасушалар жасуша циклінің бақылауынан шыққанда пайда болады (онкогендер мен супрессор гендердегі мутациялар); қатерлі ісік метастаз береді.

Гүлді өсімдіктердегі спорогенез және гаметогенез 10 сынып

Гүлді өсімдіктерде гаметалар жануарлардағыдай тікелей мейоз арқылы түзілмейді: алдымен мейозбен споралар, ал олардан митозбен кішкентай гаметофиттер түзіледі. Тозаңқапта аналық жасуша (2n) мейозбен бөлінеді → 4 микроспора (n). Әр микроспора митозбен бөлінеді → екі жасушадан тұратын тозаң дәні: вегетативтік (тозаң түтігін түзеді) және генеративтік. Генеративтік жасуша тағы митозбен бөлінеді → 2 спермий (n). Тозаң дәні — аталық гаметофит.

Тұқым бүршігінде аналық жасуша (2n) мейозбен бөлінеді → 4 мегаспора (n), олардың үшеуі өледі. Қалған мегаспора үш рет митозбен бөлінеді → 8 гаплоидты ядро → 7 жасушадан тұратын ұрық қапшығы (аналық гаметофит): кіреберісте жұмыртқа жасуша мен 2 синергид, қарсы полюсте 3 антипод және екі полярлық ядросы бар ірі орталық жасуша (бірге 2n).

Осыдан хромосомалар жиынтығы: спермийлер, жұмыртқа жасуша, тозаң түтігінің жасушалары — n; зигота мен ұрық — 2n; эндосперм (спермий n + орталық жасуша 2n) — 3n; тұқым қабығы мен жеміссерік — аналық өсімдіктің ұлпалары, 2n. Басты айырмашылық: жануарларда мейоз бірден гамета береді, өсімдіктерде — спора.

Уақытша мүшелер және ұрықтың дамуы 9 сынып

Уақытша (провизорлық) мүшелер бауырымен жорғалаушылардың, құстардың және сүтқоректілердің ұрықтарында болады — солардың арқасында даму құрлықта жүреді. Амнион — ұрық маңы сұйықтығы бар су қабығы, кебуден және соққыдан қорғайды. Хорион — сыртқы қабық; сүтқоректілерде оның түктері жатыр қабырғасына еніп, онымен бірге плацента түзеді. Сарыуыз қапшығы — қоректендіру (адамда кішкентай, онда алғашқы қан жасушалары пайда болады). Аллантоис — тыныс алу және қалдықтарды жинау (адамда — кіндік тамырларының негізі).

Адамда 8 аптаға дейін дамып келе жатқан ағзаны эмбрион деп атайды — бұл кезде барлық мүшелер қалыптасады және ол зиянды әсерлерге ерекше сезімтал. 9-аптадан туғанға дейін — шарана (фетус): мүшелер өсіп, жетіледі. Жүрек шамамен 4-аптада соға бастайды.

Плацента арқылы шаранаға оттек, глюкоза, амин қышқылдары, ананың антиденелері келеді, ал кері бағытта CO₂ мен несепнәр кетеді. Бірақ ол арқылы алкоголь, никотин, есірткі, көптеген дәрілер және кейбір вирустар (қызамық, АИТВ) да өтеді: балада даму ақаулары, дене салмағының аздығы, дамудың тежелуі болуы мүмкін.

Контрацепция және жыныстық жолмен берілетін инфекциялар 9 сынып

Контрацепция — қажетсіз жүктіліктің алдын алу тәсілдері. Кедергі құралдар (презерватив) сперматозоидтардың жатырға түсуіне жол бермейді және бір мезгілде инфекциялардан да қорғайтын жалғыз құрал. Гормондық таблеткалар овуляцияны басады. Жатырішілік құралдар ұрықтың бекуіне кедергі жасайды. Тәсілді дәрігер таңдайды; ұстамдылықтан басқа ешқайсысы 100 % кепілдік бермейді.

ЖЖБИ бактериялық — мерез (боз трепонема), соз (гонококк), хламидиоз — оларды антибиотиктермен емдейді; және вирустық — АИТВ-инфекциясы, генитальдық герпес, адам папилломасы вирусы (жатыр мойнының обырын тудыруы мүмкін, оған қарсы вакцина бар), В гепатиті — оларға антибиотиктер әсер етпейді. Көптеген ЖЖБИ ұзақ уақыт белгісіз өтіп, бедеулікке әкеледі.

Алдын алу: бір серіктеске адалдық, презерватив, вакцинация (АПВ, В гепатиті), уақтылы тексерілу. АИТВ қол алысу, ортақ ыдыс, бассейн және маса шағуы арқылы берілмейді.

Өсімдіктердің өсуін қалай зерттейді 7 сынып

Тамырмен тәжірибе: үрмебұршақ өскінінің тамыршасына тушьпен 1 мм сайын белгі салады. Бір тәуліктен кейін тек ұшынан бірнеше миллиметр қашықтықтағы белгілердің арасы ұлғаяды. Демек, тамыр тамыр оймақшасының астындағы ұшкі меристеманың жанындағы созылу аймағында өседі. Тамыр аймақтары: тамыр оймақшасы → бөліну аймағы → созылу аймағы → сору аймағы (тамыр түктері) → өткізу аймағы.

Пикирлеу — көшеттің негізгі тамырының ұшын шымшып тастау: ұзындыққа өсу тоқтайды, жанама тамырлар дамиды, өсімдік жақсы қоректенеді. Өркен ұшын шымшу (пасынкілеу) жоғары өсуді тоқтатып, бүйір бүршіктерді оятады — бұта бұтақтанады, жеміс көбейеді (қызанақ, қияр). Бұл апикальдық басымдылықпен түсіндіріледі: ұшкі бүршік ауксин бөліп, бүйір бүршіктерді тежейді.

Жуандыққа өсуді жылдық сақиналар бойынша бағалайды: сақиналар саны = ағаштың жасы, кең сақиналар — қолайлы жылдар. Жануарлардың өсуі шектеусіз (балықтар, бауырымен жорғалаушылар өмір бойы өседі) және шектеулі (құстар, сүтқоректілер) болады; буынаяқтыларда түлеу кезінде секірмелі түрде жүреді.