Бөліп шығару

Тақырыпты талдау

Әртүрлі ағзалардағы бөліп шығару

Біржасушалылар (амёба, кірпікшелі кебісше): жасушаның бүкіл беті және артық суды шығаратын жиырылғыш вакуольдер арқылы.

Жалпақ құрттар — жалынды жасушалары бар протонефридийлер; буылтық құрттар — әр сегменттегі метанефридийлер; жәндіктер — мальпиги түтіктері; балықтар, қосмекенділер, бауырымен жорғалаушылар, құстар, сүтқоректілер — бүйректер.

Азот алмасуының өнімдері: аммиак (судағы жануарлар — сумен оңай шығады), несепнәр (сүтқоректілер, қосмекенділер), несеп қышқылы (құстар, бауырымен жорғалаушылар, жәндіктер — суды үнемдейді).

Өсімдіктер: артық заттар вакуольдер мен жасуша қабырғаларында жиналып, жапырақ түскенде жойылады; артық су транспирация мен гуттация арқылы шығады.

Адамның несеп шығару жүйесі

Бүйректер (бұршақ тәрізді, бел аймағында) → несепағарлар → қуық → несеп шығаратын өзек.

Бүйректе қыртысты зат (мұнда нефрондардың капсулалары), милы зат (пирамидаларды түзетін өзекшелер мен жинағыш түтікшелер) және бүйрек түбекшесі ажыратылады.

Қан қолқадан тармақталатын бүйрек артериясы арқылы келеді, сондықтан шумақта қысым жоғары.

Несеп қалай түзіледі

1. Сүзілу (капсулада): қысыммен шумақтан капсулаға су, тұздар, глюкоза, амин қышқылдары, несепнәр өтеді. Ақуыздар мен қан жасушалары өтпейді. Тәулігіне шамамен 150–180 л алғашқы несеп түзіледі.

2. Реабсорбция (өзекшелер мен Генле ілмегінде): судың барлығы дерлік, барлық глюкоза мен амин қышқылдары, қажетті тұздар қанға қайта сіңеді.

3. Секреция: өзекше жасушалары кейбір заттарды (иондар, дәрілер) несепке белсенді бөледі.

Нәтижесі — тәулігіне ≈ 1,5 л соңғы несеп: су, несепнәр, несеп қышқылы, тұздар. Несептегі глюкоза — қант диабетінің белгісі, ақуыз — бүйрек зақымдануының белгісі.

Су-тұз теңгерімінің реттелуі

Сусыздану кезінде қандағы тұздар концентрациясы артады → гипоталамус АДГ түзуді күшейтеді → гипофиз оны қанға бөледі → өзекшелер көбірек су қайтарады → несеп аз әрі қою болады.

Су артық болса, АДГ аз бөлініп, несеп көп түзіледі. АДГ жетіспесе, қантсыз диабет дамиды — тәулігіне 10–20 л-ге дейін несеп.

Альдостерон (бүйрек үсті бездері қыртысының гормоны) натрийдің кері сіңірілуін реттейді.

Гомеостаз және жылу реттелу

Адам — жылықанды (эндотермді) ағза, дене температурасы ≈ 36,6 °C. Жылу реттелу орталығы — гипоталамуста.

Қызып кеткенде: тері тамырлары кеңейеді, тер бөлу күшейеді (тердің булануы салқындатады).

Тоңғанда: тері тамырлары тарылады, бұлшықеттер дірілдейді, зат алмасу күшейеді.

Кері теріс байланыс қағидасы: көрсеткіштің ауытқуы оны қалыпқа қайтаратын үдерістерді іске қосады.

Тері және басқа бөліп шығару мүшелері

Өкпе CO₂ мен су буын, тері — тер (су, тұздар, аздап несепнәр) шығарады; бауыр өтпен бірге гемоглобиннің ыдырау өнімдерін (билирубин) шығарады; ішек — ауыр металдардың тұздарын.

Тері: эпидермис (мүйізді қабат, меланин ультракүлгіннен қорғайды), дерма (тер және май бездері, рецепторлар, тамырлар), тері асты май шелі (жылу оқшаулау, энергия қоры).

Бұзылыстар және оларды алдын алу

Несеп-тас ауруы (тұздардың шөгуі), пиелонефрит пен цистит (қабынулар), бүйрек жеткіліксіздігі.

Гемодиализ («жасанды бүйрек») бүйрек жұмысы жеткіліксіз болғанда қанды жартылай өткізгіш жарғақ арқылы несепнәрден тазартады. Басқа жолы — бүйрек ауыстыру.

Алдын алу: жеткілікті су ішу, тұзды шектеу, суық тигізбеу, алкоголь мен дәрілерді асыра пайдаланбау.

Өсімдіктер мен жануарлардағы бөліп шығару 7 сынып

Өсімдіктер қалдықтарды жапырақ түсіру, лептесіктер (су, газдар) арқылы шығарып, вакуольдерде жинайды.

Қарапайымдылар — жиырылғыш вакуольдер (тұщы суда тіршілік ететіндерде: артық суды шығарады); жалпақ құрттар — протонефридийлер; буылтық құрттар — метанефридийлер; жәндіктер — мальпигий түтікшелері; омыртқалылар — бүйректер.

Тұщы және тұзды су 9 сынып

Тұщы су балықтары осмоспен суды үнемі «сіңіреді» — көп сұйылтылған несеп шығарады. Теңіз балықтары суды жоғалтады — теңіз суын ішіп, артық тұздарды желбезек арқылы шығарады.

Антидиуретикалық гормон 10 сынып

АДГ (вазопрессин) гипоталамуста түзіліп, гипофиз арқылы бөлінеді. Су жетіспегенде ол көбейеді — жинағыш түтікшелердің қабырғалары қанға суды көбірек өткізеді, несеп қоюланады. Алкоголь АДГ-ны басады — сондықтан несеп шығару күшейеді.

Тері аурулары 8 сынып

Қышыма (кене), теміреткі (саңырауқұлақ), безеу, күйік пен үсік. Алдын алу — жеке гигиена, теріні күн мен суықтан қорғау.

Сүзілу және таңдамалы кері сіңірілу толығырақ 9 сынып

Қан неге сүзіледі: әкелетін артериола әкететін артериоладан кеңірек, сондықтан шумақ қылтамырларында қысым жоғары (≈ 70 мм сын. бағ.) — кәдімгі қылтамырлардағыдан жоғары. Оған капсуладағы сұйықтықтың қысымы мен плазма ақуыздарының онкотикалық қысымы қарсы әсер етеді, бірақ олардың айырмасы (≈ 20 мм сын. бағ.) плазманы үш қабатты сүзгі арқылы сығып шығарады: саңылаулары бар қылтамыр эндотелийі, базальды жарғақша және капсуланың подоцит жасушалары. Ақуыздардан ұсақ молекулалар өтеді, ал қан жасушалары мен ақуыздардың көпшілігі қанда қалады. Бұл — ультрасүзілу: тәулігіне ≈ 180 л сүзінді түзіледі.

Таңдамалы кері сіңірілу негізінен проксималды иректелген өзекшеде жүреді: оның жасушаларында микротүктерден тұратын щеткалы жиек (үлкен бет) және көптеген митохондриялар (белсенді тасымалға энергия) бар. Мұнда барлық глюкоза, амин қышқылдары, Na⁺ иондары белсенді түрде қанға қайтарылады, ал олардың артынан осмос арқылы судың шамамен үштен екісі сіңеді. Қалған су Генле ілмегі мен жинағыш түтікшелерде сіңіріледі.

Глюкоза тасымалдаушылары оның шектеулі мөлшерін ғана қайтара алады. Қандағы глюкоза концентрациясы бүйрек табалдырығынан (≈ 10 ммоль/л, шамамен 1,8 г/л) жоғары болса, өзекшелер оны қайтарып үлгермейді де, глюкоза несепте пайда болады — бұл қант диабетінің белгісі. Бүйрек жұмысына тағам құрамы (тұз бен ақуыздың артықтығы), суық тию, дәрілер және инфекциялар әсер етеді: баспа мен емделмеген тісжегінің асқынулары бүйрек сүзгісін зақымдауы мүмкін.

Генле ілмегі және қою несеп 10 сынып

Генле ілмегі қарсы ағынды жүйе ретінде жұмыс істейді. Төмен түсетін тармағы суды өткізеді, бірақ тұздарды өткізбейді; жоғары көтерілетін тармағы, керісінше, суды өткізбейді, бірақ Na⁺ және Cl⁻ иондарын қоршаған ұлпаға белсенді түрде айдап шығарады. Нәтижесінде бүйректің милы заты өте тұзды (гипертониялық) болады, әрі тереңдеген сайын концентрация жоғарылай түседі.

Жинағыш түтікшелер осы тұзды милы зат арқылы өтеді. Қанда АДГ болғанда олардың қабырғасында су арналары (аквапориндер) ашылып, су осмос арқылы ұлпаға және қайтадан қанға өтеді — несеп қоюланады. Шөл жануарларында (қосаяқ, құмтышқан) Генле ілмегі өте ұзын, сондықтан олардың несебі адамдікінен бірнеше есе қою. Дистальды өзекшеде альдостеронның әсерімен Na⁺ кері сіңіріліп, K⁺ пен H⁺ бөлінеді — бүйрек осылайша қанның қышқылдығын да реттейді.

Азотты қалдықтар: аммиак, несепнәр, несеп қышқылы 9 сынып

Артық амин қышқылдары ағзада қорға жиналмайды: бауырда олардан амин тобы бөлініп (дезаминдеу), өте улы зат — аммиак NH₃ түзіледі, ал азотсыз қалдығы энергия алуға жұмсалады немесе глюкоза мен майға айналады. Бауырда аммиак орнитин циклінде CO₂-мен қосылып, несепнәрге айналады — ол әлдеқайда аз улы және суда жақсы ериді.

Соңғы өнім тіршілік ортасына байланысты. Аммиакты тек бірден көп сумен сұйылту арқылы шығаруға болады: оны тұщы су балықтары, итшабақтар, судағы омыртқасыздар шығарады. Несепнәр орташа мөлшерде суды қажет етеді — сүтқоректілер, ересек қосмекенділер, шеміршекті балықтар. Несеп қышқылы суда іс жүзінде ерімейді және ең аз улы, оны сусыз дерлік паста түрінде шығарады — құстар, бауырымен жорғалаушылар, жәндіктер, құрлық ұлулары; сонымен қатар қабықты жұмыртқадағы ұрық оны уланбай жинай алады.

Шөл жануарлары суды үнемдейді. Қосаяқ пен құмтышқан су іше бермейді: оларға қорек тотыққанда түзілетін метаболизмдік су жетеді (1 г май тотыққанда — шамамен 1,1 г су), ал несебі мен нәжісі өте қою. Түйе дене массасының төрттен бірге дейінгі суын жоғалтуға шыдайды, несепті аз шығарады, ал күндіз дене температурасы бірнеше градусқа көтерілуі мүмкін, бұл тер бөлуді азайтады.

Диализ және бүйрек трансплантациясы 10 сынып

Созылмалы бүйрек жеткіліксіздігінде бүйрек қанды тазартуды тоқтатады: қанда несепнәр, креатинин, K⁺ иондары, су жиналып, қышқылдық бұзылады. Гемодиализ («жасанды бүйрек»): қан қолдағы тамырдан диализаторға барып, жартылай өткізгіш жарғақшадан жасалған түтікшелер бойымен ағады, ал сыртынан оған қарсы бағытта (қарсы ағынмен) диализдік ерітінді ағады. Ерітіндіде несепнәр жоқ, сондықтан ол қаннан диффузия арқылы шығады; глюкоза мен қажетті тұздар ерітіндіде қалыпты плазмадағыдай концентрацияда болады, сондықтан олар жоғалмайды. Ақуыздар мен қан жасушалары жарғақша арқылы өтпейді, ал қан ұйып қалмас үшін гепарин қосады. Процедура аптасына 3 рет шамамен 4 сағаттан жүргізіледі.

Перитонеалды диализде жарғақша ретінде адамның өз іш пердесі пайдаланылады: катетер арқылы құрсақ қуысына ерітінді құйып, бірнеше сағаттан кейін оны қалдықтарымен бірге төгіп алады; процедураны үйде жасауға болады. Ең жақсы жол — бүйрек трансплантациясы: донор тірі туысқан болуы мүмкін, себебі адам бір бүйрекпен де өмір сүре алады. Иммундық жүйе бүйректі қабылдамай тастамас үшін ұлпаларының ақуыз-антигендері ұқсас донорды іріктейді, ал науқас өмір бойы иммуносупрессанттар қабылдайды.