Тақырып 3

Заттардың тасымалдануы

Спецификация бойынша не тексеріледі:

Өсімдіктердегі зат тасымалы: ксилема мен флоэмаТранспирация және тамыр қысымыҚан: құрамы мен қызметтеріҚанның ұюыҚан топтары және резус-факторЖүрек және жүрек цикліҚан айналым шеңберлеріЛимфа және иммунитет

Бір минутта мәні

Әр жасушаға заттардың үздіксіз келуі және қалдықтардың шығарылуы қажет. Өсімдіктерде бұл жұмысты өткізгіш ұлпалар атқарады: ксилема бойымен су минералдық тұздармен тамырдан жапыраққа көтеріледі, флоэма бойымен органикалық заттар жапырақтан барлық мүшелерге барады. Адамда тасымалды қан айналым жүйесі қамтамасыз етеді: жүрек — сорғы, тамырлар және қан, ал лимфа жүйесі ұлпалардан сұйықтықты қайтарып, иммунитетке қатысады.

Қарапайым тілмен

Қанайналым жүйесі — ағзаның «көлік компаниясы»: жүрек — сорғы, тамырлар — жолдар, қан — оттекті, қоректік заттар мен гормондарды тасып, қалдықтарды алып кететін жүк көліктері.

Жүрек — бір ішіндегі екі сорғы

Оң жартысы қанды өкпеге (кіші шеңбер), сол жартысы — бүкіл денеге (үлкен шеңбер) айдайды. Сондықтан сол қарыншаның қабырғасы қалыңырақ.

Иммунитет — «күзет қызметі»

Фагоциттер — «тазалаушылар», микробтарды жұтады. B-лимфоциттер антиденелер — жауға жабысатын «белгілер» жасайды. T-лимфоциттер жұқтырылған жасушаларды жояды. Вакцина — «оқу дабылы»: ағза жаудың қауіпсіз көшірмесімен танысып, оны есте сақтайды.

Қан топтары — эритроциттердің «құпиясөзі»

Эритроциттерде A және/немесе B антигендері, плазмада «бөтендерге» қарсы антиденелер болады. Бөтен «құпиясөзді» құйса, эритроциттер жабысады (агглютинация). Сондықтан I топ (антигенсіз) — әмбебап донор, IV — әмбебап реципиент.

Басты формулалар

МҚК=СК⋅ЖЖЖ\text{МҚК}=\text{СК}\cdot\text{ЖЖЖ}
Қанның минуттық көлемі = систолалық көлем × жүрек жиырылуының жиілігі (≈ 70 мл × 70 соғу/мин ≈ 5 л/мин)
0,1 с + 0,3 с + 0,4 с = 0,8 с
Минутына 75 соғу кезіндегі жүрек циклі: жүрекшелер систоласы, қарыншалар систоласы, жалпы үзіліс
120 / 80 мм сын. бағ.
Ересек адамның қалыпты артериялық қысымы: систолалық / диастолалық

Ұғымдар мен терминдер

Ксилема
Өлі жасушалардан (түтіктер, трахеидтер) тұратын өткізгіш ұлпа; су мен тұздардың жоғары ағыны
Флоэма
Серік жасушалары бар тірі електі түтіктерден тұратын өткізгіш ұлпа; органикалық заттардың төмен ағыны
Транспирация
Жапырақтардың лептесіктер арқылы су буландыруы; сорғыш күш тудырады және жапырақты салқындатады
Эритроциттер
Ядросыз (сүтқоректілерде) қанның қызыл жасушалары, гемоглобині бар, O₂ мен CO₂ тасымалдайды
Лейкоциттер
Ядролы қанның ақ жасушалары; микробтардан қорғайды (фагоцитоз — И. И. Мечников ашқан, антиденелер)
Тромбоциттер
Қан пластинкалары, қанның ұюына қатысады
Артериялар мен көктамырлар
Артериялар қанды жүректен әкетеді, қабырғалары қалың әрі серпімді; көктамырлар — жүрекке әкеледі, оларда қақпақшалар бар
Камбий
Флоэма мен сүректің арасындағы түзуші ұлпа; сабақ пен тамырдың жуандыққа өсуін қамтамасыз етеді
Қылтамырлар
Қабырғасы бір қабат жасушадан тұратын ең жіңішке тамырлар; олар арқылы қан мен ұлпалар арасында зат алмасу жүреді
Артериялық қысым
Қанның артерия қабырғаларына түсіретін қысымы: систолалық және диастолалық, қалыпты мәні ≈ 120/80 мм сын. бағ.
Фетальды гемоглобин
Ересектердің гемоглобиніне қарағанда O₂-ні күштірек байланыстыратын ұрықтың гемоглобині

Тақырыпты талдау

Өсімдіктердегі тасымал

Жоғары ағын: су тамыр түктеріне осмос арқылы түседі, содан кейін ксилема бойымен жоғары көтеріледі. Қозғаушы күштер: тамыр қысымы (өсімдіктердің «жылауы» мен гуттациядан көрінеді), жапырақтардың транспирациясы және су молекулаларының тартылысы (когезия).

Төмен ағын: жапырақтарда түзілген сахароза флоэма бойымен тамырларға, жемістерге, өсу нүктелеріне барады.

Лептесіктер — жапырақ эпидермисіндегі жұп бекітуші жасушалар. Олар транспирация мен газ алмасуды реттейді: жарықта су жеткілікті болса ашылады, құрғақшылықта жабылады.

Транспирация жылдамдығы температура, жарық, жел артқанда өседі, ауа ылғалдылығы жоғары болғанда төмендейді.

Қан: құрамы мен қызметтері

Қан — сұйық дәнекер ұлпа. Плазма ≈ 55 % көлем (су ≈ 90 %, альбумин, глобулин, фибриноген ақуыздары, тұздар, глюкоза), пішінді элементтер ≈ 45 %.

Эритроциттер (1 мм³-де ≈ 4,5–5 млн) — ядросыз екі жағы ойыс дискілер, шамамен 120 күн тіршілік етеді, қызыл сүйек кемігінде түзіліп, көкбауыр мен бауырда ыдырайды. Гемоглобиннің құрамында темір бар.

Лейкоциттер (1 мм³-де ≈ 6–9 мың) — қорғаныс: нейтрофилдер мен моноцит-макрофагтар фагоцитоз жасайды, лимфоциттер иммунитетке жауап береді.

Қанның қызметтері: тасымалдау, тыныс алу, қорғаныс, реттеу (гормондарды тасиды), жылу реттеу, гомеостазды сақтау.

Қанның ұюы

Тамыр зақымданғанда тромбоциттер бұзылып, тромбопластин бөледі.

Ca²⁺ иондары мен K дәруменінің қатысуымен белсенді емес протромбин тромбинге айналады.

Тромбин еритін фибриноген ақуызын ерімейтін фибринге айналдырады, оның жіптері қан жасушаларымен бірге тромб түзеді.

Гемофилия — қан ұюының тұқым қуалайтын бұзылуы, X-хромосомамен тіркескен.

Қан топтары және резус-фактор

AB0 жүйесі (К. Ландштейнер, 1900): эритроциттерде A және B антигендері, плазмада α және β антиденелері болады.

I (0): антигендер жоқ, α және β антиденелері бар — әмбебап донор. II (A): A антигені, β антиденелері. III (B): B антигені, α антиденелері. IV (AB): екі антиген де бар, антиденелер жоқ — әмбебап реципиент.

Резус-фактор — эритроциттердегі ақуыз (адамдардың ≈ 85 %-ында, Rh⁺). Rh⁻ ананың екінші баласы Rh⁺ болса, резус-қақтығыс мүмкін.

Іс жүзінде қанды тек сол топ пен сол резуспен құяды.

Жүрек

Адам жүрегі төрт камералы: екі жүрекше және екі қарынша. Сол жақ жартысында артериялық, оң жағында көктамыр қаны бар; сол қарыншаның қабырғасы ең қалың.

Қақпақшалар: сол камералар арасында — екі жармалы (митральды), оң камералар арасында — үш жармалы; қолқа мен өкпе артериясына шығатын жерде — жартыай тәрізді қақпақшалар. Олар қанның бір бағытта ағуын қамтамасыз етеді.

Автоматия: жүрек ырғақ жүргізушіде (синус түйіні) пайда болатын импульстер әсерінен өздігінен жиырылады. Симпатикалық жүйкелер мен адреналин жүрек жұмысын күшейтеді, кезбе жүйке — баяулатады.

Жүрек циклі (≈ 0,8 с): жүрекшелер систоласы 0,1 с, қарыншалар систоласы 0,3 с, жалпы диастола 0,4 с. Диастола кезінде жүрек бұлшықеті тынығады.

Қан айналым шеңберлері

Үлкен шеңбер: сол қарынша → қолқа → артериялар → мүшелердің қылтамырлары (қан O₂ беріп, көктамыр қанына айналады) → көктамырлар → жоғарғы және төменгі қуыс көктамырлар → оң жүрекше.

Кіші (өкпе) шеңбері: оң қарынша → өкпе артериясы (көктамыр қанын тасиды!) → өкпе қылтамырлары (газ алмасу) → өкпе көктамырлары (артериялық қан тасиды!) → сол жүрекше. Қан айналымын (қанның шеңберлер бойымен тұйық қозғалысын) У. Гарвей (1628) ашты.

Қан жылдамдығы қолқада ең жоғары (≈ 0,5 м/с), қылтамырларда ең төмен (≈ 0,5 мм/с), бұл зат алмасуға уақыт береді. Қысым қолқадан қуыс көктамырларға қарай төмендейді.

Лимфа жүйесі және иммунитет

Ұлпа сұйықтығы ішінара лимфа тамырлары арқылы қанға қайтады. Жолда лимфа лимфа түйіндерінде сүзіліп, микробтар ұсталады.

Иммунитет — жұқпалы ауруларға қабылдамаушылық. Жасушалық иммунитетті фагоциттер мен T-лимфоциттер, гуморальдықты B-лимфоциттер түзетін антиденелер қамтамасыз етеді.

Табиғи иммунитет: туа біткен немесе аурудан кейін жүре пайда болған. Жасанды белсенді — вакцинадан кейін (Э. Дженнер, 1796, шешек), енжар — дайын антиденелері бар емдік сарысу енгізгеннен кейін.

Жануарлардың қанайналым жүйелері 8 сынып

Тұйықталмаған — ұлулар мен буынаяқтыларда: қан (гемолимфа) дене қуысына құйылады. Тұйық — буылтық құрттар мен омыртқалыларда.

Жүрек: балықтарда — екі камералы, бір шеңбер; қосмекенділерде — үш камералы, қан ішінара араласады; бауырымен жорғалаушыларда — толық емес қалқасы бар үш камералы (қолтырауындарда — төрт камералы); құстар мен сүтқоректілерде — төрт камералы, қан араласпайды.

Лейкоциттер және иммунитет түрлері 8 сынып

Нейтрофилдер мен моноциттер (макрофагтар) — фагоциттер; эозинофилдер — паразиттерге қарсы және аллергияда; базофилдер — гистамин бөледі; лимфоциттер — арнайы иммунитет.

Гуморальдық иммунитет — қандағы антиденелер (B-лимфоциттер), жасушалық — T-киллерлер. Белсенді иммунитетті ағзаның өзі түзеді (аурудан немесе вакцинадан кейін), енжар иммунитетте дайын антиденелер алынады (сарысу, ана сүті).

Резус-қақтығыс 8 сынып

Ананың қаны Rh⁻, ал ұрықтікі Rh⁺ болса, қайталама жүктілікте ананың антиденелері ұрықтың эритроциттерін бұзуы мүмкін. Алдын алу үшін анти-Rh-иммуноглобулин енгізеді.

Жүрек жұмысы: автоматия және ЭКГ 10 сынып

Жүрек мидың бұйрығынсыз өзі жиырылады — автоматия. Ырғақты оң жүрекшедегі синоатриалды түйін («ырғақ жүргізуші») береді; импульс атриовентрикулярлық түйінге және Гис шоғыры арқылы қарыншаларға барады.

Электрокардиограмма (ЭКГ) жүректің электрлік белсенділігін жазады: P тісшесі — жүрекшелердің жиырылуы, QRS кешені — қарыншалардың, T — олардың босаңсуы. Жаттығуда жүрек күшейіп, тыныштықтағы тамыр соғысы сиреді.

Гемоглобин және миоглобин 10 сынып

Гемоглобин оттекті қанмен тасымалдайды, миоглобин оны бұлшықетте қорға жинайды. Миоглобиннің қанығу қисығы солға қарай орналасқан: ол O2O_2-ні мықтырақ ұстап, тек қатты жетіспеушілікте береді.

Бор әсері: CO2CO_2 мен қышқылдық артқанда (жұмыс істеп тұрған бұлшықет) гемоглобин оттекті оңай береді.

Өсімдіктердегі заттар тасымалы: толығырақ 11 сынып

Тамырдағы су апопласт (жасуша қабырғалары бойымен) және симпласт (цитоплазма мен плазмодесмалар арқылы) жолымен жүреді. Орталық цилиндр алдындағы Каспари белдеуі суды жасушаларға кіруге мәжбүрлейді — өсімдік ішке не кіретінін осылай бақылайды.

Транслокация — қанттарды флоэма бойымен «көзден» (жапырақтар) «тұтынушыға» (тамырлар, жемістер, өсу нүктелері) энергия жұмсап тасымалдау.

Жүрек-қантамыр аурулары 8 сынып

Атеросклероз (холестерин бляшкалары), гипертония, инфаркт, инсульт. Қауіп факторлары: темекі шегу, аз қозғалу, артық салмақ, күйзеліс, тұз бен жануар майларының көптігі.

Сабақ пен тамырдың ішкі құрылысы 7 сынып

Ағаш бұтағының көлденең кесіндісінде сырттан ішке қарай: қабықша (ескі бұтақтарда — жасымықшалары бар тоз қабаты), қабық, оның ішкі қабаты — флоэма (серік жасушалары бар тірі електі түтіктер және берік талшықтар), содан кейін камбий, сүрек (ксилема: өлі түтіктер, трахеидтер және сүрек талшықтары) және ортасында қор заттары бар өзек орналасады. Камбий — түзуші ұлпаның жұқа қабаты: бөлінгенде ол флоэманы сыртқа, сүректі ішке қарай түзеді, сондықтан сабақ жуандыққа өседі. Ірі түтіктері бар көктемгі сүрек пен ұсақ түтікті күзгі сүрек жылдық сақинаны құрайды.

Тамыр ұшынан бастап: тамыр оймақшасы (қорғайды), бөліну аймағы (ұштық түзуші ұлпа), өсу аймағы (жасушалар созылады), тамыр түктері бар сору аймағы және жанама тамырлар пайда болатын өткізу аймағы. Тұздары бар су тамыр түктері арқылы еніп, орталық цилиндрдің түтіктеріне барады.

Тәжірибелер. Өркенді боялған суға қойса, бірнеше сағаттан кейін кесіндіде сүрек боялады — демек, су мен тұздар ксилема түтіктері арқылы көтеріледі. Бұтақтан қабықты сақина етіп сыдырып алса (сақиналау), сақинаның үстінде томпақ пайда болады: органикалық заттар жапырақтан флоэма арқылы төмен жүріп, үзілген жердің үстінде жиналады, ал жапырақтар солмайды, себебі сүрек бүтін.

Артериялар, көктамырлар, қылтамырлар және қан қысымы 8 сынып

Тамыр қабырғасының құрылысы оның қызметіне сәйкес келеді. Артериялар қанды жүректен жоғары қысыммен алып кетеді: қабырғасы қалың, үш қабатты, серпімді талшықтар мен бірыңғай салалы бұлшықеттерге бай — қан лақтырылғанда ол созылып, кейін жиырылып, қанды әрі қарай итереді; қабырғаның осы тербелісі — пульс. Көктамырлар қанды жүрекке төмен қысыммен әкеледі: қабырғасы жұқарақ, саңылауы кең, қанды кері жібермейтін қалташа тәрізді қақпақшалары бар. Аяқ көктамырлары бойымен қан қаңқа бұлшықеттерінің жиырылуы («бұлшықет сорғысы») және дем алғанда кеуде қуысының сорғыш әсері арқылы көтеріледі.

Қылтамырлар — ең жіңішке тамырлар (диаметрі ≈ 5–10 мкм, эритроциттер бір-бірлеп өтеді), қабырғасы эндотелий жасушаларының бір қабатынан тұрады. Қылтамырлардың жалпы ауданы орасан зор, ал қан оларда ең баяу ағады — осылай қан мен ұлпа сұйықтығы арасындағы зат алмасуға жағдай жасалады.

Артериялық қысымды иық артериясынан тонометрмен өлшейді: жоғарғысы (систолалық) — қарыншалар жиырылған сәтте, төменгісі (диастолалық) — олар босаңсығанда; ересек адамда қалыпты мәні ≈ 120/80 мм сын. бағ., олардың айырмасы — пульстік қысым ≈ 40 мм сын. бағ. 140/90-нан жоғары қысымды гипертония, 90/60-тан төменін гипотония деп атайды. Қысым қолқада ең жоғары болып, қуыс көктамырларда ең төменгі мәнге дейін түседі.

Дене жүктемесі кезіндегі жүрек 8 сынып

Тыныштық кезінде ересек адамның пульсі минутына 60–80 соққы, систолалық көлемі ≈ 70 мл, минуттық көлемі ≈ 5 л. Жүктеме кезінде симпатикалық жүйкелер мен адреналин жиырылуларды жиілетіп, күшейтеді: пульс 150–180-ге, систолалық көлем 100–120 мл-ге, минуттық көлем 15–20 л-ге және одан да көпке дейін артады. Тыныштықтағы пульс 90-нан жиі болса — тахикардия, 60-тан сирек болса — брадикардия деп аталады (жаттыққан спортшыларда бұл қалыпты жағдай).

Жаттыққан адамның жүрек қабырғасы қалыңырақ, систолалық көлемі үлкенірек, сондықтан жүрек сол мөлшердегі қанды аз жиырылумен айдайды: тыныштықтағы пульс 50–60, ал жүктемеден кейін ол бастапқы мәніне тезірек оралады. Функционалдық сынама: тыныштықтағы пульсті өлшеп, 30 с ішінде 20 рет отырып-тұрып, пульсті әр минут сайын өлшеу; 2–3 минутта қалпына келуі — жақсы көрсеткіш.

Әртүрлі жануарлардың қан жасушалары 8 сынып

Микроскоппен қарағанда бақаның эритроциттері ірі, сопақ, ядролы және саны аз; адамның эритроциттері ұсақ, екі жағы ойыс, ядросыз және әлдеқайда көп. Балықтардың, қосмекенділердің, бауырымен жорғалаушылардың және құстардың эритроциттерінде ядро бар; сүтқоректілердің жетілген эритроциттері ядросыз. Ядроның болмауы гемоглобинге орын босатады, ал екі жағы ойыс пішін газ алмасу бетін ұлғайтып, жасушаға тар қылтамырларда иілуге мүмкіндік береді.

Тыныс алу пигменттері әртүрлі болады: гемоглобин (құрамында темір бар, қызыл) — омыртқалыларда және көптеген буылтық құрттарда; гемоцианин (құрамында мыс бар, көкшіл) — ұлуларда және шаянтәрізділерде. Жәндіктердің гемолимфасы газдарды дерлік тасымалдамайды — оттекті трахеялар жеткізеді. Биік таулы жерлердің тұрғындарының қанында эритроциттер көбірек — бұл сирек ауаға бейімделу.

Диссоциация қисығы және ұрықтың гемоглобині 10 сынып

Оксигемоглобиннің диссоциациялану қисығы S тәрізді: ол O₂-нің әртүрлі парциалдық қысымында гемоглобиннің қандай бөлігі оттекпен қаныққанын көрсетеді. Өкпеде (pO₂ ≈ 100 мм сын. бағ.) гемоглобин толығымен дерлік (≈ 97 %), тыныштықтағы ұлпаларда (≈ 40 мм сын. бағ.) — шамамен 75 %, жұмыс істеп тұрған бұлшықеттерде (≈ 20 мм сын. бағ.) — шамамен үштен бірге ғана қаныққан: ұлпа оттекке неғұрлым мұқтаж болса, соғұрлым көп алады. CO₂, қышқылдық және температура артқанда қисық оңға ығысады (Бор әсері) — оттек оңай беріледі.

Ұрықтың гемоглобині басқаша — фетальды гемоглобин (HbF). Оның оттекке жақындығы жоғары, қисығы ересектің гемоглобинінің (HbA) қисығынан солға қарай орналасқан. Сондықтан O₂ қысымы төмен плацентада оттек ана қанынан ұрық қанына өтеді. Туылғаннан кейін алғашқы айларда фетальды гемоглобин ересектердің гемоглобинімен алмасады.

Шешімі бар есеп мысалдары

Есеп 1Жүректің систолалық көлемі 70 мл, пульс минутына 72. Жүрек минутына және сағатына қанша қан айдайды?
  1. МҚК = 70 × 72 = 5 040 мл/мин ≈ 5 л/мин.
  2. Сағатына: 5,04 × 60 ≈ 302 л.
Жауабы Минутына ≈ 5 л, сағатына ≈ 302 л
Есеп 2Анасының қан тобы II, баласынікі — I. Әкесінің қан тобы қандай болуы мүмкін?
  1. I топ — i⁰i⁰ генотипі: бала әр ата-анасынан бір i⁰ аллелін алған.
  2. II топты ана Iᴬi⁰ гетерозиготасы болуы керек.
  3. Әкесінде i⁰ аллелі болуы керек: I (i⁰i⁰), II (Iᴬi⁰) немесе III (Iᴮi⁰). IV топ (IᴬIᴮ) мүмкін емес.
Жауабы I, II немесе III, бірақ IV емес
Есеп 3Потометрде көлденең қимасының ауданы 1 мм² капиллярдағы ауа көпіршігі 10 минутта 30 мм-ге жылжыды. Өркеннің су сіңіру жылдамдығы мм³/мин және мл/сағ бірлігінде қандай?
  1. Сіңірілген су көлемі: V = S · l = 1 мм² · 30 мм = 30 мм³ 10 минутта.
  2. Жылдамдығы: 30 : 10 = 3 мм³/мин.
  3. Сағатына: 3 × 60 = 180 мм³ = 0,18 мл (1 мл = 1 000 мм³).
Жауабы 3 мм³/мин, немесе 0,18 мл/сағ
Есеп 4Анасының қан тобы IV, әкесінікі — I. Олардың балаларының қан тобы қандай болуы мүмкін?
  1. Анасы IV: IAIBI^AI^B, гаметалары IAI^A және IBI^B.
  2. Әкесі I: i0i0i^0i^0, гаметалары i0i^0.
  3. Балалары: IAi0I^Ai^0 (II топ) және IBi0I^Bi^0 (III топ) — 50 %-дан. I және IV топтар болуы мүмкін емес.
Жауабы II немесе III (50 %-дан)
Есеп 5Адамның массасы 70 кг, қан дене массасының 7 %-ын құрайды (1 кг қан ≈ 1 л). 1 мм³ қанда 5 млн эритроцит бар. Қанда барлығы қанша эритроцит бар?
  1. Қан көлемі: 70 × 0,07 = 4,9 л.
  2. 1 л = 10⁶ мм³, демек, 4,9 л = 4,9 · 10⁶ мм³.
  3. Эритроциттер: 5 · 10⁶ × 4,9 · 10⁶ = 2,45 · 10¹³.
Жауабы ≈ 2,45 · 10¹³ (шамамен 25 трлн)
Есеп 6Тыныштықта пульс минутына 70, систолалық көлем 70 мл; жүгіргенде пульс минутына 150, систолалық көлем 120 мл. Қанның минуттық көлемі неше есе өсті?
  1. Тыныштықта: 70 × 70 = 4 900 мл ≈ 4,9 л/мин.
  2. Жүгіргенде: 150 × 120 = 18 000 мл = 18 л/мин.
  3. 18 : 4,9 ≈ 3,7.
Жауабы ≈ 3,7 есе

Күрделі есептер: қадам-қадаммен

Есеп 1Әкесінің қан тобы II, анасынікі III. Олардың баласында I топ. Ата-ананың генотиптерін және IV топты бала туу ықтималдығын анықтаңыз.

Идея: I топты бала (i0i0i^0i^0) әр ата-анасынан i0i^0 алған.

  1. Ата-ана генотиптері
    Әкесі II: IAi0I^Ai^0; анасы III: IBi0I^Bi^0 (екеуі де i0i^0 тасымалдайды).
  2. Гаметалар
    Әкесі: IAI^A, i0i^0; анасы: IBI^B, i0i^0.
  3. Пеннет торы
    IAIBI^AI^B (IV), IAi0I^Ai^0 (II), IBi0I^Bi^0 (III), i0i0i^0i^0 (I) — әрқайсысы 14\dfrac14.
Жауабы Әкесі IAi0I^Ai^0, анасы IBi0I^Bi^0; IV топ — 25 %

ҰБТ-дағы жиі қателіктер

  • Өкпе артериясы көктамыр қанын, өкпе көктамырлары артериялық қан тасиды. Тамыр атауы қан құрамымен емес, жүрекке қатысты ағыс бағытымен анықталады.
  • Үлкен шеңбер сол қарыншадан, кіші шеңбер оң қарыншадан басталады. Үлкені оң жүрекшеде, кішісі сол жүрекшеде аяқталады.
  • Ксилема өлі жасушалардан, флоэма тірі жасушалардан тұрады.
  • Әмбебап донор — I топ, әмбебап реципиент — IV топ.
  • Адам эритроциттерінде ядро жоқ, лейкоциттерде бар.
  • Камбий ұзындыққа емес, жуандыққа өсуді қамтамасыз етеді: сабақ ұзындыққа ұштық түзуші ұлпа (өсу конусы) арқылы өседі.
  • Пульс — көктамырлардағы қан ағысы емес, артерия қабырғасының тербелісі; көктамырларда пульс сезілмейді.

Есте сақта

Артериялар — жүректен, көктамырлар — жүрекке. Сол қарынша → қолқа → … → оң жүрекше. Ксилема жоғары (су), флоэма төмен (қанттар).

Өзіңді тексер

1. Қай тамыр көктамыр қанын тасиды?
  1. Қолқа
  2. Өкпе артериясы
  3. Өкпе көктамыры
  4. Ұйқы артериясы
Жауабын көрсету

Өкпе артериясы Өкпе артериясы қанды оң қарыншадан өкпеге апарады.

2. Үлкен қан айналым шеңбері қай жерден басталады?
  1. Оң жүрекшеден
  2. Сол қарыншадан
  3. Оң қарыншадан
  4. Сол жүрекшеден
Жауабын көрсету

Сол қарыншадан Қан сол қарыншадан қолқаға шығады.

3. Қай қан жасушалары ұюға қатысады?
  1. Эритроциттер
  2. Лимфоциттер
  3. Тромбоциттер
  4. Моноциттер
Жауабын көрсету

Тромбоциттер Тромбоциттер тромбопластин бөледі.

4. Органикалық заттар жапырақтан тамырға қай ұлпа бойымен барады?
  1. Ксилема
  2. Флоэма
  3. Камбий
  4. Эпидермис
Жауабын көрсету

Флоэма Флоэманың електі түтіктері бойымен.

5. Қай қан тобы бар адамға (теория жүзінде) кез келген топтағы қанды құюға болады?
  1. I
  2. II
  3. III
  4. IV
Жауабын көрсету

IV IV топта α және β антиденелері жоқ.

6. Төрт камералы жүрек:
  1. балықтарда
  2. қосмекенділерде
  3. құстарда
  4. кесірткелерде
Жауабын көрсету

құстарда Сүтқоректілерде де.

7. Жүрек ырғағын жүргізуші:
  1. Гис шоғыры
  2. синоатриалды түйін
  3. сол қарынша
  4. қолқа
Жауабын көрсету

синоатриалды түйін Оң жүрекшеде.

8. Ағаш сабағында камбий қай жерде орналасқан?
  1. Тоз бен қабықтың арасында
  2. Флоэма мен сүректің арасында
  3. Сүрек пен өзектің арасында
  4. Сабақтың ортасында
Жауабын көрсету

Флоэма мен сүректің арасында Камбий флоэманы сыртқа, сүректі ішке қарай түзеді — сабақ жуандыққа өседі.

9. Бұтақты сақиналағаннан кейін сақинаның үстінде томпақ пайда болады, себебі:
  1. су жапырақтарға көтерілмейді
  2. органикалық заттар флоэма арқылы төмен өте алмайды
  3. камбий жұмысын тоқтатады
  4. тамырлар сіңіруді тоқтатады
Жауабын көрсету

органикалық заттар флоэма арқылы төмен өте алмайды Органикалық заттар жапырақтан флоэма арқылы төмен жүріп, үзілген жердің үстінде жиналады.

10. Қалташа тәрізді қақпақшалар қайда болады?
  1. артерияларда
  2. көктамырларда
  3. қылтамырларда
  4. лимфа түйіндерінде
Жауабын көрсету

көктамырларда Көктамыр қақпақшалары қанды кері жібермейді; артериялар мен қылтамырларда олар жоқ (жартыай тәрізді қақпақшалар — тек жүректен шығар жерде).

11. Эритроциттері ядролы жануар:
  1. адам
  2. ит
  3. бақа
  4. сиыр
Жауабын көрсету

бақа Қосмекенділерде (сондай-ақ балықтарда, бауырымен жорғалаушыларда, құстарда) эритроциттер ядролы; сүтқоректілерде — ядросыз.

12. Фетальды гемоглобин ересектердің гемоглобинімен салыстырғанда:
  1. O₂-ні әлсіз байланыстырады
  2. O₂-ні күшті байланыстырады
  3. O₂-ні байланыстырмайды
  4. тек CO₂-ні байланыстырады
Жауабын көрсету

O₂-ні күшті байланыстырады Оттекке жақындығының жоғары болуы ұрыққа плацентада ана қанынан O₂ алуға мүмкіндік береді.

Байланысты тақырыптар

4. Тыныс алу5. Бөліп шығару10. Тұқым қуалаушылық пен өзгергіштік заңдылықтары. Селекция негіздері. Эволюциялық даму

Деңгейіңді біл: ҰБТ-ға тегін диагностика